Μεγαλώσαμε μια γενιά που μπορεί να γίνει τα πάντα. Και ξεχάσαμε να της πούμε γιατί

Ένας νέος 28 ετών στέλνει βιογραφικά από το δωμάτιο στο οποίο διάβαζε για τις Πανελλαδικές. Στο ράφι έχουν μείνει μερικά σχολικά βιβλία, μια ξεχασμένη φωτογραφία από την πενθήμερη και ίσως κάποιο κύπελλο από τότε που η ζωή μετρούσε την πρόοδο πιο καθαρά. Πέρασες την τάξη, πήρες το πτυχίο, τελείωσες τον αγώνα. Τώρα η οθόνη γράφει ότι η αίτηση υποβλήθηκε επιτυχώς. Δεν σημαίνει πως κάποιος θα απαντήσει. Στο διπλανό δωμάτιο οι γονείς του χαμηλώνουν τη φωνή όταν συζητούν για το ενοίκιο που δεν μπορεί ακόμη να πληρώσει. Αυτή είναι μια αρκετά ακριβής εικόνα της ελληνικής ενηλικίωσης. Όχι επειδή οι νέοι αρνούνται να μεγαλώσουν όπως επιμένει μια εύκολη ανάγνωση, αλλά επειδή φτάνουν στην ηλικία της αυτονομίας χωρίς τα υλικά μέσα που κάποτε τη συνόδευαν. Έχουν εκπαιδευτεί να ανταγωνίζονται από πολύ νωρίς. Σχολείο, φροντιστήριο, ξένες γλώσσες, μεταπτυχιακό, σεμινάρια, πιστοποιήσεις. Μετά έρχονται τα soft skills, το networking και η προσεκτική κατασκευή μιας επαγγελματικής προσωπικότητας που πρέπει να δείχνει φιλόδοξη, συνεργάσιμη, δημιουργική και, κυρίως, διαρκώς διαθέσιμη.

Η συμφωνία που βρισκόταν πίσω από όλη αυτή την προσπάθεια έχει αλλάξει χωρίς να ενημερωθούν οι συμβαλλόμενοι. Οι γονείς εξακολουθούν να λένε στα παιδιά ότι η μόρφωση ανοίγει πόρτες. Δεν λένε ψέματα. Απλώς πολλές από αυτές τις πόρτες οδηγούν πλέον σε τρίμηνες συμβάσεις, χαμηλούς μισθούς ή δουλειές άσχετες με τις σπουδές. Το πτυχίο προστατεύει λιγότερο από όσο υποσχέθηκε, ενώ η απουσία του τιμωρεί περισσότερο από ποτέ. Ο νέος πρέπει να αποκτήσει προσόντα για να παραμείνει στην αφετηρία.

Η τελευταία έκθεση του ΟΟΣΑ για τους νέους στην Ελλάδα αποτυπώνει αυτή την παράξενη στασιμότητα. Το 2025 εργαζόταν μόλις το 36% των νέων 15 έως 29 ετών, το δεύτερο χαμηλότερο ποσοστό στις χώρες του Οργανισμού. Η ανεργία τους παρέμενε στο 16,5%. Στους πτυχιούχους 25 έως 34 ετών έφτανε το 12,3%, ποσοστό υψηλότερο από κάθε άλλη χώρα του ΟΟΣΑ. Ακόμη και όταν βρίσκουν δουλειά, οι εργαζόμενοι κάτω των 30 ετών στην Ελλάδα κερδίζουν κατά μέσο όρο 40% λιγότερα από τους συνομηλίκους τους στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες του Οργανισμού.

Έπειτα έρχεται το ενοίκιο. Το 74% των νέων 20 έως 29 ετών ζει ακόμη με τους γονείς του και η μέση ηλικία αποχώρησης από την οικογενειακή κατοικία έχει φτάσει τα 30,9 χρόνια. Όποιος καταφέρνει να φύγει διαθέτει κατά μέσο όρο περισσότερο από το 60% του εισοδήματός του για τη στέγη. Μένουν ελάχιστα για λογαριασμούς, μετακινήσεις και εκείνες τις μικρές σπατάλες που κάνουν μια ανεξάρτητη ζωή να μοιάζει με ζωή. Το παιδικό δωμάτιο δεν αποτελεί πάντοτε βολική επιλογή. Συχνά είναι η μόνη οικονομικά λογική.

Ο νέος που δεν θέλει να τρέξει δεν είναι τεμπέλης. Έχει κοιτάξει προς το τέλος της διαδρομής και δεν διέκρινε τίποτε που να δικαιολογεί όλη αυτή την ταχύτητα.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, τα αγόρια δείχνουν να χάνουν νωρίτερα την επαφή τους με την εκπαιδευτική διαδρομή. Στην PISA του 2022, τα κορίτσια στην Ελλάδα ξεπέρασαν τα αγόρια κατά 25 μονάδες στην ανάγνωση. Το 44% των αγοριών δεν έφτασε ούτε στο βασικό επίπεδο επάρκειας, έναντι 32% των κοριτσιών. Οι γυναίκες αποτελούν πλέον το 55% όσων εισέρχονται για πρώτη φορά στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το ζήτημα δεν φαίνεται να είναι η ικανότητα. Αρκετά αγόρια παύουν να βλέπουν τον λόγο για τον οποίο πρέπει να συνεχίσουν να παίζουν ένα παιχνίδι του οποίου η ανταμοιβή γίνεται όλο και πιο ασαφής.

Αυτό δεν μετατρέπει τα αγόρια στους νέους μεγάλους αδικημένους της Ιστορίας. Οι νέες γυναίκες εξακολουθούν να συναντούν μεγαλύτερη ανεργία, χαμηλότερες αμοιβές, άνιση φροντίδα και περισσότερα εμπόδια όταν αποφασίζουν να δημιουργήσουν οικογένεια. Το να αποφασίσουμε ποιος υποφέρει περισσότερο δεν φωτίζει το πρόβλημα· το μετατρέπει σε ανταγωνισμό. Το ουσιαστικό είναι ότι η ίδια κοινωνία παράγει διαφορετικούς τρόπους απογοήτευσης. Πολλά κορίτσια απαντούν στην αβεβαιότητα με ακόμη μεγαλύτερη προσπάθεια. Πολλά αγόρια αποχωρούν σιωπηλά από τη προσπάθεια.

Τότε εμφανίζονται οι γνωστές εξηγήσεις. Φταίνε τα βιντεοπαιχνίδια, η πορνογραφία, τα κινητά, η έλλειψη ανδρικών προτύπων. Η επιρροή τους δεν είναι αμελητέα. Αλλά ένα αγόρι δεν κλείνεται για χρόνια σε ένα δωμάτιο μόνο επειδή εκεί υπάρχει γρήγορο ίντερνετ. Μέσα στην οθόνη τουλάχιστον ξέρεις τι πρέπει να κάνεις, πότε κερδίζεις και πόσο απέχεις από τον επόμενο στόχο. Έξω από αυτήν, του ζητούν να εργάζεται διαρκώς πάνω στον εαυτό του χωρίς να γνωρίζει αν η προσπάθεια θα αναγνωριστεί. Αργά ή γρήγορα θα εμφανιστεί και κάποιος Andrew Tate για να εμπορευτεί το αδιέξοδο ως θυμό. Η συνταγή είναι φτηνή αλλά βρίσκει έτοιμη πελατεία.

Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσουμε την παραίτηση. Η απομόνωση καταστρέφει δυνατότητες και η πικρία μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μίσος για όσους δεν ευθύνονται. Χρειάζεται όμως να πάψουμε να θεωρούμε ότι όποιος μένει πίσω δεν προσπάθησε αρκετά. Μερικές φορές ο νέος που δεν θέλει να τρέξει δεν είναι τεμπέλης. Έχει κοιτάξει προς το τέλος της διαδρομής και δεν διέκρινε τίποτε που να δικαιολογεί όλη αυτή την ταχύτητα. Τα παιδιά ακούνε από μικρά ότι οι δυνατότητές τους είναι απεριόριστες. Στην αρχή ακούγεται σαν ενθάρρυνση. Με τα χρόνια γίνεται ευθύνη: αν μπορείς να γίνεις οτιδήποτε και τελικά δεν γίνεις κάτι σπουδαίο, ποιος άλλος μπορεί να φταίει; Έτσι η κοινωνία αφαιρεί μία προς μία τις προϋποθέσεις της αυτονομίας και ύστερα ζητά από τον νέο να εξηγήσει γιατί δεν τα κατάφερε.

Στο παιδικό δωμάτιο το βιογραφικό έχει ήδη αποθηκευτεί με ονόματα όπως «final», «final2» και «τελικό_νέο». Αύριο θα ξανασταλεί. Αυτό που λείπει δεν είναι άλλη μία συμβουλή για σωστό LinkedIn ούτε ένα σεμινάριο ανθεκτικότητας. Είναι μια πειστική απάντηση σε μια πολύ παλιά ερώτηση: προς ποια ζωή ζητάμε από αυτά τα παιδιά να μεγαλώσουν;