Γιατί το «Wheel to Live» αρνείται να κάνει την αναπηρία ιστορία υπέρβασης

Η μικρή μήκους ταινία Wheel to Live θα μπορούσε να είχε γυριστεί πολύ διαφορετικά. Ένας ηθοποιός θα μπορούσε να υποδυθεί τον Νίκο Τσογγίδη, η πραγματική ιστορία να μετατραπεί σε ασφαλή κινηματογραφική μυθοπλασία και η αναπηρία να πάρει τη θέση που της επιφυλάσσει συχνά η οθόνη: είτε της τραγωδίας είτε της μεγάλης υπέρβασης. Αντί γι’ αυτό, ο Τσογγίδης έγραψε το σενάριο και βρέθηκε ο ίδιος μπροστά στην κάμερα. Η επιλογή αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο βλέπεις την ταινία, γιατί ο άνθρωπος για τον οποίο μιλά η ιστορία δεν παραχωρεί απλώς την εμπειρία του. Συμμετέχει στον τρόπο με τον οποίο αυτή θα ειπωθεί.

Η μικρού μήκους ταινία της Βίκυς Αναστασιάδου, διάρκειας 26 λεπτών, έφυγε από το 49ο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας με τον Χρυσό Διόνυσο, το σημαντικότερο βραβείο του Εθνικού Διαγωνιστικού, ενώ κέρδισε και το Βραβείο Κοινού. Είχαν προηγηθεί το Onassis Film Award και το βραβείο της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας. Ο Χρυσός Διόνυσος εξασφαλίζει στην ταινία θέση στη μακρά λίστα για το Όσκαρ Μικρού Μήκους Ταινίας, σύμφωνα με τον κανονισμό του Φεστιβάλ. Τα τέσσερα βραβεία είναι ένας καλός λόγος για να μιλήσεις για το Wheel to Live. Δεν είναι όμως ο σημαντικότερος λόγος για να μιλήσεις για τον Νίκο Τσογγίδη.

Ο Τσογγίδης και η Αναστασιάδου γνωρίζονταν ήδη από το Τμήμα Κινηματογράφου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το καλοκαίρι του 2020 επρόκειτο να συνεργαστούν σε πτυχιακή ταινία, όταν το ατύχημα του Τσογγίδη σταμάτησε εκείνο το σχέδιο. Τρία χρόνια αργότερα επέστρεψε με ένα σενάριο βασισμένο στη δική του εμπειρία και της πρότεινε να το σκηνοθετήσει. Η Αναστασιάδου δέχθηκε θεωρώντας από την αρχή ότι ο κεντρικός χαρακτήρας έπρεπε να παιχτεί από τον ίδιο. Εκεί βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα γύρω από την ταινία. Ο Τσογγίδης δεν «ανακάλυψε» το σινεμά μετά την αναπηρία του. Βρισκόταν ήδη μέσα σε αυτό. Το ατύχημα δεν δημιούργησε έναν κινηματογραφιστή· άλλαξε βίαια τη ζωή ενός ανθρώπου που είχε ήδη επιλέξει τον κινηματογράφο ως τρόπο να κοιτάζει τον κόσμο. Χρόνια αργότερα, αυτό το ίδιο μέσο έγινε ο τόπος όπου μπορούσε να επεξεργαστεί μια εμπειρία που στο μεταξύ είχε γίνει κομμάτι της ταυτότητάς του.

Και αυτό έχει σημασία, γιατί απομακρύνει την ιστορία από ένα από τα πιο επίμονα κλισέ με τα οποία συνηθίζουμε να κοιτάμε την αναπηρία: την ανάγκη να μετατραπεί κάθε άνθρωπος που συνεχίζει τη ζωή του σε παράδειγμα «έμπνευσης». Αυτό το στερεότυπο μοιάζει καλοπροαίρετο. Συχνά δεν είναι. Όταν ένας άνθρωπος με αναπηρία παρουσιάζεται μονίμως ως κάποιος που πρέπει να «νικήσει» την κατάστασή του, το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από τη ζωή του στην ανάγκη των υπολοίπων να αισθανθούν συγκίνηση, θαυμασμό ή ανακούφιση. Σαν να μην αρκεί να είναι δημιουργός, φίλος, εργαζόμενος, ερωτευμένος, θυμωμένος, αστείος ή κουρασμένος. Πρέπει επιπλέον να αποδείξει κάτι.

Η ίδια η δημιουργική ομάδα του Wheel to Live προσπάθησε να αποφύγει αυτή την παγίδα. Η Αναστασιάδου έχει περιγράψει τον ρεαλισμό της ταινίας όχι μόνο ως αισθητική επιλογή αλλά και ως στάση απέναντι στον άνθρωπο που βρίσκεται στο κέντρο της. Η πρόθεση ήταν να αποφευχθούν και ο οίκτος και η εξίσου προβληματική εικόνα του ανθρώπου με αναπηρία ως κάποιου “ήρωα” που πρέπει διαρκώς να ξεπερνά τον εαυτό του. Αυτό εξηγεί και γιατί η παρουσία του Τσογγίδη μπροστά στην κάμερα αποκτά διαφορετική σημασία. Δεν πρόκειται απλώς για μια ενδιαφέρουσα επιλογή casting. Το πρόσωπο που έχει ζήσει την εμπειρία βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα στη διαδικασία κατασκευής της εικόνας της.

Στον κινηματογράφο αυτό έχει τεράστια σημασία. Δεν αρκεί πλέον να ρωτάμε ποιος εμφανίζεται στην οθόνη. Χρειάζεται να κοιτάμε ποιος γράφει, ποιος αποφασίζει ποια στιγμή αξίζει να ειπωθεί, ποια εικόνα θα χρησιμοποιηθεί και ποιο νόημα θα αποκτήσει στο μοντάζ. Η εκπροσώπηση δεν τελειώνει όταν ένας άνθρωπος με αναπηρία αποκτήσει ρόλο. Αρχίζει να γίνεται ουσιαστική όταν μπορεί να έχει θέση και στη δημιουργία της ιστορίας. Στη Δράμα ο Τσογγίδης μίλησε ανοιχτά για την ανάγκη να βλέπουμε περισσότερους ανθρώπους με αναπηρία στον κινηματογράφο, μπροστά αλλά και πίσω από την κάμερα. Μετά τη βράβευση του Wheel to Live, στάθηκε και σε κάτι ακόμη: στην ανάγκη οι άνθρωποι με αναπηρία να έχουν ουσιαστική θέση στον κινηματογράφο, όχι μόνο ως πρόσωπα στην οθόνη αλλά και ως δημιουργοί.

Αυτή είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα απαίτηση από μια γενική έκκληση για «ευαισθητοποίηση». Δεν ζητά απλώς από το κοινό να γίνει περισσότερο συμπονετικό. Ζητά από έναν χώρο να γίνει μεγαλύτερος. Να χωρέσει διαφορετικά σώματα, διαφορετικές εμπειρίες και, κυρίως, διαφορετικούς ανθρώπους στις θέσεις από τις οποίες αποφασίζεται τι θα δούμε. Το Wheel to Live είχε ήδη επιλεγεί τόσο στο Εθνικό όσο και στο Διεθνές Διαγωνιστικό της φετινής Δράμας πριν φτάσει στις βραβεύσεις. Στην παρουσίασή του στο Φεστιβάλ, ο Τσογγίδης εμφανίστηκε ως σεναριογράφος και πρωταγωνιστής δίπλα στην Αναστασιάδου και στους υπόλοιπους συντελεστές. Έπειτα ήρθαν τα βραβεία. Η ανεξάρτητη επιτροπή του Onassis Film Award στάθηκε στην αμεσότητα και στη σωματικότητα της αφήγησης. Η ΟΚΛΕ ξεχώρισε την απόφαση της ταινίας να προσεγγίσει τη βαριά αναπηρία χωρίς να καταφύγει στον μελοδραματισμό. Το κοινό της Δράμας την επέλεξε επίσης για το δικό του βραβείο.

Είναι δελεαστικό να δει κανείς αυτή τη διαδρομή ως έναν τέλειο κύκλο: ένα ατύχημα, μια δύσκολη αλλαγή ζωής, μια ταινία, ένας Χρυσός Διόνυσος. Μόνο που οι ζωές δεν έχουν την υποχρέωση να υπακούουν στη δραματουργία που τόσο μας αρέσει να τους επιβάλλουμε. Το σημαντικότερο στον Νίκο Τσογγίδη δεν είναι ότι η ιστορία του απέκτησε ένα ευτυχισμένο τέλος στη σκηνή ενός φεστιβάλ. Ούτε ότι «ξεπέρασε» κάτι για να φτάσει εκεί. Είναι ότι επέστρεψε σε ένα μέσο που είχε ήδη επιλέξει πριν αλλάξει η ζωή του και απαίτησε χώρο μέσα σε αυτό με τους δικούς του όρους. Έγραψε, έπαιξε, συνεργάστηκε, έβαλε τη δική του εμπειρία μέσα στη μυθοπλασία χωρίς να δεχθεί να περιοριστεί από αυτήν.

Για πολύ καιρό οι ιστορίες ανθρώπων με αναπηρία λέγονταν κυρίως από άλλους. Το Wheel to Live δεν λύνει βέβαια αυτό το πρόβλημα ούτε φιλοδοξεί να εκπροσωπήσει μια ολόκληρη κοινότητα. Κάνει όμως κάτι πιο συγκεκριμένο και ίσως πιο ουσιαστικό. Δίνει στον Νίκο Τσογγίδη τη δυνατότητα να βρίσκεται εκεί όπου αποφασίζεται η ιστορία. Και αυτή τη φορά η ιστορία είναι δική του.