Το ντέρμπι του Βελιγραδίου και η μνήμη που δεν έφυγε ποτέ

Το πρώτο γκολ μπήκε μόλις στο 51ο δευτερόλεπτο, το γρηγορότερο που έχει σημειωθεί ποτέ στο Αιώνιο Ντέρμπι του Βελιγραδίου, τη μεγάλη αναμέτρηση ανάμεσα στον Ερυθρό Αστέρα και την Παρτίζαν. Κανονικά αυτή θα έπρεπε να είναι η εικόνα που θα έμενε από το 180ό ντέρμπι των δύο ομάδων. Δεν ήταν αυτή όμως. Πριν ακόμη αρχίσει πραγματικά το παιχνίδι, το σημαντικότερο γεγονός της βραδιάς είχε ήδη συμβεί στην εξέδρα. Πίσω από τη μία εστία, οι οπαδοί του Ερυθρού Αστέρα σήκωσαν ένα τεράστιο πανό με το πρόσωπο του Ράτκο Μλάντιτς. Ο πρώην στρατιωτικός διοικητής των Σερβοβοσνίων είχε πεθάνει λίγες ημέρες νωρίτερα ενώ εξέτιε ισόβια ποινή για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Κάτω από τη μορφή του υπήρχαν δύο λέξεις: «Direction Potočari».

Για όποιον γνωρίζει την ιστορία της Βοσνίας, οι δύο αυτές λέξεις δεν είναι ουδέτερες. Το Potočari βρίσκεται δίπλα στη Σρεμπρένιτσα, εκεί όπου είχαν αναζητήσει προστασία χιλιάδες Βόσνιοι μουσουλμάνοι πριν από τη σφαγή του Ιουλίου του 1995. Περισσότεροι από 8.000 άνδρες και αγόρια δολοφονήθηκαν. Το πανό επομένως δεν ήταν απλώς ένας φόρος τιμής σε έναν στρατιωτικό. Παρέπεμπε ευθέως στον τόπο ενός από τα βαρύτερα εγκλήματα στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι η αναφορά στον Μλάντιτς, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ξαναγράφεται το γεγονός. Δεν αρνείται ότι κάτι συνέβη. Παίρνει το ίδιο το γεγονός και του αλλάζει το ηθικό πρόσημο. Εκεί όπου για τους συγγενείς των θυμάτων υπάρχει ένας τόπος πένθους και γενοκτονίας, για ένα κομμάτι της εξέδρας εμφανίζεται η εικόνα ενός ήρωα. Ακολούθησε ενός λεπτού σιγή. Ακούστηκε το όνομα του Μλάντιτς από οπαδούς και των δύο αιώνιων αντιπάλων. Έπειτα παίχτηκε ποδόσφαιρο. Η Παρτίζαν προηγήθηκε σχεδόν αμέσως, ο Ερυθρός Αστέρας γύρισε το παιχνίδι και κέρδισε 2-1. Στα αρχεία θα μείνει αυτό το αποτέλεσμα. Από αυτό το ντέρμπι δύσκολα θα θυμάται κανείς πρώτα το σκορ.

Θα ήταν εύκολο να κλείσει κανείς την υπόθεση με μία λέξη: ultras. Το ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο έχει συνηθίσει να αντιμετωπίζει τις εξέδρες σαν έναν παράλληλο κόσμο που κατά καιρούς ξεφεύγει. Πανό, συνθήματα, πρόστιμα, κλειστές θύρες, επόμενος αγώνας. Η διαδικασία είναι τόσο γνώριμη ώστε συχνά η ουσία εξαφανίζεται μέσα στην πειθαρχική γραφειοκρατία. Στο Βελιγράδι όμως το ζήτημα δεν είναι τόσο απλό.

Λίγες ημέρες πριν από το ντέρμπι, η UEFA είχε ήδη τιμωρήσει τον Ερυθρό Αστέρα για αντίστοιχες εκδηλώσεις υπέρ του Μλάντιτς σε ευρωπαϊκό αγώνα. Το περιστατικό δεν ήταν λοιπόν μια ξαφνική έκρηξη που αιφνιδίασε τον σύλλογο. Είχε ήδη υπάρξει. Είχε ήδη προκαλέσει διεθνή αντίδραση. Και ύστερα επαναλήφθηκε, αυτή τη φορά μέσα στο σημαντικότερο παιχνίδι της Σερβίας.

Από εδώ και πέρα η υπόθεση δεν αφορά μόνο την εξέδρα. Η UEFA μπορεί να τιμωρεί όσα συμβαίνουν στις διοργανώσεις της. Για το σερβικό πρωτάθλημα όμως η ευθύνη περνά στους εγχώριους θεσμούς. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο τι φωνάζουν οι οπαδοί, αλλά τι θεωρεί διαχειρίσιμο ή αποδεκτό ο ίδιος ο ποδοσφαιρικός μηχανισμός. Ο Ερυθρός Αστέρας δεν είναι μια περιθωριακή ομάδα. Είναι ο μεγαλύτερος ποδοσφαιρικός θεσμός της Σερβίας, πρωταθλητής Ευρώπης το 1991, ένα όνομα βαθιά δεμένο με την κοινωνική και πολιτιστική ζωή της χώρας. Όταν ένας σύλλογος με τέτοιο βάρος μπαίνει ενεργά στη μάχη της μνήμης, ένα πρόστιμο δεν αρκεί για να περιγράψει το πρόβλημα.

Στο Βελιγράδι τα γήπεδα υπήρξαν εδώ και δεκαετίες χώροι όπου το ποδόσφαιρο συναντούσε την πολιτική και τον εθνικισμό. Στα χρόνια πριν και κατά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, οι εξέδρες υπήρξαν χώροι όπου ο εθνικισμός απέκτησε σύμβολα, γλώσσα και ανθρώπινο δυναμικό. Ο Αρκάν πέρασε από τον κόσμο των Delije, των οργανωμένων οπαδών του Ερυθρού Αστέρα, πριν οργανώσει παραστρατιωτικές δυνάμεις. Το ποδόσφαιρο δεν προκάλεσε τον πόλεμο. Τα γήπεδα όμως υπήρξαν από τα μέρη όπου μπορούσε κανείς να δει νωρίς πόσο γρήγορα άλλαζε η κοινωνία γύρω τους. Τριάντα χρόνια αργότερα εκεί παίζεται μια διαφορετική μάχη. Όχι για εδάφη, αλλά για τη μνήμη.

Ένας ποδοσφαιρικός σύλλογος μπορεί να μεταφέρει μια ιστορία από γενιά σε γενιά χωρίς κανείς να ανοίξει βιβλίο. Ένα τραγούδι, μια φωτογραφία, ένα πανό αρκούν. Ένας νέος που γεννήθηκε χρόνια μετά τη Σρεμπρένιτσα μπορεί να αποκτήσει μια ολόκληρη αφήγηση για εκείνη την εποχή μέσα από την εξέδρα. Αυτό είναι η δύναμη του ποδοσφαίρου: δημιουργεί ταυτότητα χωρίς να χρειάζεται να παρουσιάζεται ως πολιτική. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο κίνδυνος. Η Σερβία δεν είναι μια χώρα με μία κοινή μνήμη για τους πολέμους της δεκαετίας του ’90. Υπάρχουν συγκρούσεις, αντιδράσεις, άνθρωποι που αρνούνται την ηρωοποίηση εγκληματιών πολέμου και άλλοι που επιμένουν σε αυτήν. Γι’ αυτό η στάση των μεγάλων θεσμών δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι μέρος της ίδιας της σύγκρουσης για τη μνήμη. Όταν μια κοινωνία διαφωνεί για το παρελθόν της, όσα επιτρέπει ένας θεσμός μπορεί να έχουν μεγαλύτερη σημασία από όσα δηλώνει.

Το Αιώνιο Ντέρμπι τελείωσε 2-1. Το γκολ του πρώτου λεπτού θα μείνει στα στατιστικά. Το πρόσωπο που υψώθηκε πάνω από την εξέδρα αφορά κάτι πολύ βαθύτερο. Τριάντα ένα χρόνια μετά τη Σρεμπρένιτσα, η μάχη στα Βαλκάνια γίνεται ακόμη και για το ποιος υπήρξε θύμα, ποιος θύτης και ποιος δικαιούται να ονομάζεται ήρωας. Και όταν ένα ποδοσφαιρικό γήπεδο μπαίνει σε αυτή τη συζήτηση, δεν βρίσκεται στο περιθώριο της Ιστορίας αλλά είναι ακριβώς μέσα της.