Αν ένας Έλληνας πολιτικός ανέβαινε αύριο σε ένα βήμα και έλεγε ότι θέλει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο που δουλεύουμε, κατοικούμε, μετακινούμαστε και μεγαλώνουμε τα παιδιά μας, η πρώτη ερώτηση θα ήταν πού θα βρει τα χρήματα. Η δεύτερη, ποιον προσπαθεί να κοροϊδέψει. Έχουμε μάθει να θεωρούμε σοβαρό εκείνον που υπόσχεται λίγα και επικίνδυνο όποιον περιγράφει κάτι που δεν υπάρχει ακόμη. Η χώρα πέρασε τόσα χρόνια ακούγοντας ψέματα για το μέλλον ώστε στο τέλος αποφάσισε να μην απαιτεί μέλλον από κανέναν. Αρκεί να λειτουργούν τα βασικά. Να έρχεται το λεωφορείο, να βρίσκεις γιατρό, να μη χρειάζεται ένα πρωινό για ένα πιστοποιητικό, να ολοκληρώνεται μια δικαστική υπόθεση όσο οι άνθρωποι που αφορά βρίσκονται ακόμη στη ζωή. Αυτά δεν είναι αμελητέα σε μια κοινωνία που ταλαιπωρήθηκε από την ανικανότητα του κράτους και πλήρωσε ακριβά τις μεγάλες κουβέντες. Μόνο που η κανονικότητα από αφετηρία, έγινε πολιτικό ταβάνι. Μια καινούργια εφαρμογή παρουσιάζεται ως μεταρρύθμιση, μια διαδικασία που επιτέλους λειτουργεί αποκτά σχεδόν ιστορικό βάρος. Δίκαια χαιρόμαστε. Ύστερα επιστρέφουμε στην ίδια πόλη, στα ίδια ενοίκια, στον ίδιο χαμένο χρόνο και στην αίσθηση ότι η ζωή στενεύει λίγο κάθε χρόνο.
Δεν φταίνε μόνο οι πολιτικοί. Οι πολίτες κουράστηκαν. Χρέος, πανδημία, ακρίβεια, φωτιές, πλημμύρες και μια μόνιμη γεωπολιτική απειλή μετέτρεψαν την προσδοκία σε πολυτέλεια. Κάθε οικογένεια οργανώνει τη δική της μικρή άμυνα: ένα ιδιωτικό ασφαλιστήριο επειδή δεν εμπιστεύεται το νοσοκομείο, ένα φροντιστήριο επειδή δεν αρκεί το σχολείο, λίγες οικονομίες για το παιδί που μπορεί να φύγει στο εξωτερικό. Αυτό που κάποτε λεγόταν κοινωνική πρόοδος έχει χωρέσει σε ένα οικογενειακό Excel. Υπολογίζουμε τι μπορούμε να σώσουμε μόνοι μας και αφήνουμε τον κοινό κόσμο περίπου όπως τον βρήκαμε. Μέσα σε αυτή την παραίτηση βρήκε χώρο να αναπτυχθεί μια άλλη, εντελώς διαφορετική ιδέα για το μέλλον. Μακριά από τη δική μας καθημερινή στενότητα, στα συνέδρια της τεχνολογίας, άνθρωποι με αμύθητες περιουσίες μιλούν ακόμη σε μέλλοντα χρόνο. Η SpaceX σχεδιάζει έναν πολιτισμό στον Άρη, η Neuralink δοκιμάζει εμφυτεύματα που επιτρέπουν στον εγκέφαλο να επικοινωνεί με υπολογιστές και οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης υπόσχονται ότι θα αλλάξουν την εργασία, την εκπαίδευση, την ιατρική, τη δημιουργία. Μπορεί κάποιος να δυσπιστεί απέναντι στην αλαζονεία τους και ταυτόχρονα να ζηλεύει λίγο την τόλμη τους. Ο Ίλον Μασκ δεν μπαίνει σε μια αίθουσα για να εξηγήσει γιατί κάτι δεν γίνεται. Παρουσιάζει τον Άρη σαν έργο που έχει απλώς καθυστερήσει.
Έτσι συνέβη μια μετατόπιση που πέρασε σχεδόν απαρατήρητη. Η πολιτική κράτησε τη διαχείριση του παρόντος και άφησε την κατασκευή του μέλλοντος στις εταιρείες. Όχι επειδή οργανώθηκε κάποια συνωμοσία σε ένα υπόγειο της Καλιφόρνιας. Οι επιχειρήσεις είχαν τα χρήματα, την τεχνογνωσία, την ταχύτητα και την όρεξη για ρίσκο. Τα κράτη είχαν γραφειοκρατία, εκλογικούς κύκλους και τον φόβο του πολιτικού κόστους. Οι μεγάλες επιλογές φτάνουν πλέον στη δημόσια συζήτηση όταν έχουν ήδη αποκτήσει εργαστήρια, επενδυτές και ημερομηνία κυκλοφορίας. Εμείς συζητάμε μετά για τους κανόνες. Αυτό δεν ακυρώνει την πραγματική αξία της τεχνολογικής προόδου. Ένα εμφύτευμα που βοηθά έναν άνθρωπο με τετραπληγία να χειριστεί υπολογιστή με τη σκέψη του δεν χρειάζεται καμία ιδεολογική απολογία. Οι επαναχρησιμοποιούμενοι πύραυλοι είναι σπουδαίο μηχανικό επίτευγμα. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναλάβει εξαντλητικές εργασίες, να επιταχύνει την έρευνα και να δώσει πρόσβαση σε γνώσεις που μέχρι χθες βρίσκονταν πίσω από κλειστές πόρτες. Ο ενθουσιασμός είναι δικαιολογημένος. Μέσα σε κάθε τέτοιο επίτευγμα, ωστόσο, κρύβονται αποφάσεις που δεν είναι τεχνικές: ποιος το ελέγχει, ποιος πληρώνει, ποιος αποκλείεται και ποιος θα εξαρτάται από αυτό.
Μια «έξυπνη» πόλη κάνει αυτή τη σύγκρουση πιο συγκεκριμένη. Κάμερες, αισθητήρες, αλγόριθμοι που ρυθμίζουν την κυκλοφορία, εφαρμογές που γνωρίζουν πού βρισκόμαστε και πώς μετακινούμαστε μπορούν πράγματι να κάνουν την καθημερινότητα καλύτερη. Αν όμως η υποδομή ανήκει σε μια εταιρεία, τα δεδομένα αποθηκεύονται κάπου που ο πολίτης δεν γνωρίζει και οι αποφάσεις του αλγορίθμου δεν εξηγούνται, μέσα στο λογισμικό έχει εγκατασταθεί ένα μικρό πολίτευμα. Το ίδιο συμβαίνει όταν ένα νοσοκομείο χρησιμοποιεί αλγόριθμο για να ιεραρχήσει ασθενείς ή όταν ένα σχολείο αναθέτει την αξιολόγηση μαθητών σε μια πλατφόρμα. Κάποιος έχει γράψει τους κανόνες και συνήθως δεν είναι εκείνος που θα υποστεί τις συνέπειές τους. Η επιστημονική φαντασία το γνώριζε εδώ και δεκαετίες. Δεν ενδιαφερόταν μόνο για το αν μια μηχανή μπορούσε να κατασκευαστεί, αλλά για το είδος της κοινωνίας που θα σχηματιζόταν γύρω της. Οι επιχειρηματίες της Silicon Valley αγάπησαν τους πυραύλους, τα ρομπότ, την αθανασία και την τεχνητή συνείδηση. Δεν έδειξαν την ίδια αγάπη για τις προειδοποιήσεις. Μια πόλη στον Άρη που εξαρτάται από την εταιρεία η οποία διαθέτει το οξυγόνο, τη μεταφορά και την επικοινωνία με τη Γη θα είναι ασφαλώς ένα θαύμα της μηχανικής. Για τους κατοίκους της μπορεί να είναι απλώς η πιο απομακρυσμένη εταιρική πόλη που χτίστηκε ποτέ.
Το 1516 ο Τόμας Μορ έγραψε για ένα νησί που δεν υπήρχε και το ονόμασε «Ουτοπία». Η αξία του βιβλίου δεν βρισκόταν σε κάποια τέλεια συνταγή διακυβέρνησης. Έδινε στους αναγνώστες την απόσταση που χρειάζονταν για να καταλάβουν ότι η δική τους κοινωνία ήταν μία ανθρώπινη κατασκευή και όχι η φυσική τάξη των πραγμάτων. Το οκτάωρο, η ψήφος των γυναικών, η δημόσια υγεία και η κοινωνική ασφάλιση θεωρήθηκαν σε διαφορετικές εποχές εξωφρενικές απαιτήσεις. Αν οι άνθρωποι που τις διεκδίκησαν είχαν σεβαστεί τα όρια του τότε «ρεαλισμού», σήμερα θα τις περιγράφαμε ακόμη ως όμορφες αλλά ανεφάρμοστες ιδέες. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειαζόμαστε άλλη μία υπόσχεση επίγειου παραδείσου. Γνωρίζουμε πια τι μπορούν να προκαλέσουν όσοι πιστεύουν ότι κατέχουν το μοναδικό σχέδιο για την τέλεια κοινωνία. Χρειαζόμαστε όμως πολιτική που να μην εξαντλεί τη φιλοδοξία της σε ένα γρηγορότερο πιστοποιητικό. Να μπορεί να μιλήσει πειστικά για την κατοικία, τον ελεύθερο χρόνο, τη δημόσια υγεία, το κλίμα και την τεχνολογία πριν τις απαντήσεις δώσουν αποκλειστικά όσοι έχουν κάτι να πουλήσουν.
Ο Μασκ θα συνεχίσει να περιγράφει πόλεις στον Άρη. Το παράξενο είναι ότι ακούγεται συχνά πιο βέβαιος για το πώς θα ζουν οι άνθρωποι εκατομμύρια χιλιόμετρα μακριά από όσο ακούγεται η δική μας πολιτική όταν προσπαθεί να περιγράψει την Αθήνα σε είκοσι χρόνια. Εκεί βρίσκεται όλο το πρόβλημα.
