Ρόσμερσχολμ: Στον Ίψεν κανείς δεν έχει καθαρές προθέσεις

Ο Γιοχάνες Ρόσμερ θέλει να αλλάξει τον κόσμο. Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχει ακόμη καταλάβει πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει τον εαυτό του. Είναι πάστορας, τελευταίος απόγονος μιας παλιάς συντηρητικής οικογένειας, μεγαλωμένος μέσα σε έναν κόσμο όπου οι αξίες κληρονομούνται περίπου όπως η περιουσία. Τώρα αμφιβάλλει. Κοιτάζει προς τις νέες ιδέες, μιλά για κοινωνική αλλαγή και πιστεύει ότι μπορεί να αφήσει πίσω του όσα τον διαμόρφωσαν. Μόνο που στο σπίτι του έχει ήδη συμβεί κάτι που δεν υπακούει σε καμία πολιτική θεωρία: η γυναίκα του, Μπεάτε, είναι νεκρή.

Στο Ρόσμερσχολμ ο Ίψεν δεν αφήνει για πολύ τις ιδέες να κυκλοφορούν μόνες τους. Τις βάζει μέσα σε δωμάτια όπου έχουν προηγηθεί έρωτες, φόβοι, απογοητεύσεις και ένας θάνατος. Έπειτα παρακολουθεί τι τους συμβαίνει. Ο Ρόσμερ θέλει να μιλήσει για το μέλλον, αλλά κάθε τόσο σκοντάφτει σε κάτι που συνέβη χθες. Και δίπλα του βρίσκεται η Ρεμπέκα Βεστ, η γυναίκα που έγινε σύντροφος της Μπεάτε στη μοναξιά της και ταυτόχρονα η παρουσία που έφερε τον Ρόσμερ πιο κοντά σε έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης. Η σχέση τους δεν χωρά εύκολα στον έρωτα, στην ιδεολογική συγγένεια ή στη χειραγώγηση. Περιέχει και τα τρία.

Εδώ βρίσκεται η σκληρότητα του έργου. Κανείς δεν έχει το προνόμιο της καθαρής πρόθεσης. Η Ρεμπέκα πιστεύει στην απελευθέρωση, αλλά ξέρει και να επηρεάζει. Ο Ρόσμερ απομακρύνεται από τη συντήρηση, αλλά η αλλαγή των ιδεών του δεν εξαφανίζει αυτομάτως την κοινωνική θέση, τις ενοχές ή τα αντανακλαστικά του. Απέναντί τους υπάρχουν άνθρωποι που υπερασπίζονται την παράδοση, άλλοι που εμπορεύονται την πρόοδο, ένας Τύπος που συμμετέχει ενεργά στη σύγκρουση. Όλοι έχουν επιχειρήματα. Σχεδόν όλοι έχουν και κάτι άλλο να προστατεύσουν.

Αυτό κάνει το Ρόσμερσχολμ πολύ λιγότερο βολικό από ένα έργο για την παλιά κοινωνία απέναντι στη νέα. Ο Ίψεν ενδιαφέρεται για τη στιγμή που η ιδεολογία παύει να είναι μόνο άποψη και γίνεται προσωπική ανάγκη. Όταν δεν υπερασπίζεσαι πια απλώς μια θέση, αλλά την εικόνα που έχεις κατασκευάσει για τον εαυτό σου. Τότε η αλλαγή γνώμης αποκτά κόστος. Πρέπει να παραδεχτείς ποιος ήσουν, ποιους πλήγωσες, τι φοβήθηκες, τι θέλησες πραγματικά.

Ο Γιάννης Χουβαρδάς επιστρέφει στο έργο αναλαμβάνοντας ο ίδιος μετάφραση, διασκευή και σκηνοθεσία για το Θέατρο Τέχνης. Είναι μια επιλογή που έχει βάρος, γιατί εδώ δεν αρκεί να αφηγηθεί κανείς σωστά μια ιστορία του Ίψεν. Πρέπει να κρατήσει ζωντανή αυτή την αμφιβολία γύρω από τα πρόσωπα, να μην τα αφήσει να γίνουν φορείς ιδεών και να μη λύσει για λογαριασμό του θεατή όσα ο συγγραφέας άφησε σκόπιμα ανοιχτά.

Ο θίασος δίνει στην αναμέτρηση ιδιαίτερο ενδιαφέρον: Γιώργος Γλάστρας, Σίμος Κακάλας, Ηρώ Μπέζου, Άντζελα Μπρούσκου, Αργύρης Ξάφης και Γιάννης Χαρίσης. Τη σκηνογραφία υπογράφει η Εύα Μανιδάκη, τα κοστούμια η Ιωάννα Τσάμη, το video art ο Παντελής Μάκκας και τη μουσική ο Φώτης Σιώτας. Πρόκειται για ένα έργο όπου ο χώρος δεν μπορεί να είναι απλώς φόντο. Το Ρόσμερσχολμ κουβαλά οικογενειακή μνήμη, κοινωνική τάξη, θρησκεία και μια συσσωρευμένη αίσθηση ότι οι άνθρωποι που ζουν εκεί δεν ξεκινούν ποτέ πραγματικά από την αρχή.

Γραμμένο το 1886, το έργο δεν χρειάζεται τεχνητές γέφυρες για να πλησιάσει τη σημερινή εποχή. Αρκεί να κοιτάξει κανείς πόσο εύκολα μια πολιτική θέση γίνεται ταυτότητα και πόσο γρήγορα η ταυτότητα μετατρέπεται σε ηθική βεβαιότητα. Ο Ρόσμερ πιστεύει ότι μπορεί να αποδεσμευτεί από τον κόσμο που κληρονόμησε. Η Ρεμπέκα πιστεύει ότι μπορεί να βοηθήσει να γεννηθεί ένας καινούργιος. Το δύσκολο δεν είναι να αποφασίσουμε αν έχουν δίκιο. Είναι να δούμε τι κάνουν στους άλλους και στον εαυτό τους όσο προσπαθούν να το αποδείξουν.

Το Ρόσμερσχολμ κάνει πρεμιέρα στις 12 Νοεμβρίου στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν, στη Φρυνίχου.