Στέλιος Χατζηκαλέας: «Η μουσική δεν εξηγεί σε μαθαίνει να νιώθεις»

Οι περισσότεροι μουσικοί μιλούν για το έργο τους σαν να είναι αποτέλεσμα μιας έμπνευσης. Ο Στέλιος Χατζηκαλέας μιλά για κάτι πιο απλό και πιο δύσκολο: για την προσοχή. Το The Sea Inside δεν έχει ηχογραφηθεί ακόμα, αλλά θα παρουσιαστεί το βράδυ της Τρίτης στο Half Note Jazz Club. Αυτό δεν είναι επιλογή· είναι στάση. Για εκείνον η μουσική δεν ολοκληρώνεται όταν τη γράφεις, αλλά όταν αντέξει να υπάρχει μπροστά σε κάποιον που δεν ξέρει τίποτα για αυτήν. Τότε παύει να είναι σκέψη και γίνεται εμπειρία. Η συζήτηση μαζί του μοιάζει περισσότερο με σκέψη που σχηματίζεται παρά με απαντήσεις που δίνονται.

— Τι είναι η νέα σας δουλειά, The Sea Inside.

Δεν ξεκίνησα με σκέψη να κάνω έναν συγκεκριμένο «τύπο» δίσκου. Η βάση είναι πάντα η τζαζ, αλλά δεν προσπάθησα να μείνω εκεί. Προέκυψαν ήχοι πιο ποπ, κάποια ηλεκτροακουστικά στοιχεία, πράγματα που μάλλον μπήκαν επειδή αυτά άκουγα εκείνη την περίοδο και όχι επειδή τα αποφάσισα. Γι’ αυτό υπάρχουν και κομμάτια όχι σαν κανονικές διασκευές, αλλά περισσότερο σαν να τα περνάς μέσα από το φίλτρο της μπάντας για να δεις τι θα κρατήσει. Με τον Μιχάλη Τσιφτσή στην κιθάρα, τον Κώστα Πατσιώτη στο μπάσο τον Έκτορα Ρεμσακ στα τύμπανα και τον Χρύσανθο Χριστοδούλου στα live electronic άνοιξε πολύ ο χώρος του ήχου. Δεν είναι πια μόνο τι παίζουμε, αλλά τι συμβαίνει γύρω από αυτό. Δεν μου αρέσει να ξέρω ακριβώς τι θα γίνει όταν παίζω κάτι. Αν νιώσω ότι το ελέγχω πλήρως, το χάνω. Προτιμώ να υπάρχει ένα μικρό ρίσκο και εκεί συνήθως βρίσκεις και τον λόγο να το ξαναπαίξεις.

— Το “Inside” είναι πιο σημαντικό από το “Sea”;

Η θάλασσα δεν είναι το θέμα, είναι η συνθήκη. Δεν μου δίνει ιδέες αφαιρεί περισπασμούς. Όταν είσαι στην πόλη, ακούς διαρκώς κάτι και τελικά δεν ακούς τίποτα. Στη θάλασσα αρχίζεις να προσέχεις ξανά. Και μέσα σε αυτή την προσοχή εμφανίζονται πράγματα που υπήρχαν ήδη αλλά δεν τα αναγνώριζες. Οπότε η νέα δουλειά δεν γράφτηκε κοιτώντας το νερό· γράφτηκε επειδή για λίγο σταμάτησα να προσπαθώ να γεμίσω τη σιωπή.

— Η έμπνευση σε βρίσκει ή την προκαλείς;

Η έμπνευση είναι το όνομα που δίνουμε στη στιγμή όπου η δουλειά συναντά την υπομονή.
Δεν περιμένω να έρθει. Την διεκδικώ. Κάθομαι, δουλεύω, αποτυγχάνω, επαναλαμβάνω. Κάποια στιγμή κάτι αποκτά μορφή και τότε λέμε «ήρθε». Στην πραγματικότητα ήταν ήδη εκεί, απλώς χρειάστηκε χρόνος για να το αναγνωρίσω. Η μουσική δεν ξεκινά από ένα συναίσθημα· ξεκινά από την επιμονή να το καταλάβεις.

— Η τρομπέτα είναι ανάσα;

Η ανάσα είναι το υλικό. Η φωνή είναι η πρόθεση. Όταν παίζεις, δεν σκέφτεσαι νότες, σκέφτεσαι φράσεις. Όπως όταν μιλάς δεν σκέφτεσαι γράμματα. Αν δεν υπάρχει πρόθεση, ο ήχος είναι σωστός αλλά άδειος. Η μουσική αρχίζει όταν πάψεις να σκέφτεσαι την τεχνική και αρχίσεις να ακούς αυτό που προσπαθεί να ειπωθεί.

— Είναι ένα είδος εξομολόγησης;

Η ουσιαστική εξομολόγηση δεν μπορεί να γίνει με λόγια, γιατί τα λόγια ήδη εξηγούν. Η μουσική λειτουργεί αλλιώς: δεν σε πείθει, σε μετακινεί. Αν κάποιος μπορεί να περιγράψει πλήρως αυτό που άκουσε, τότε πιθανότατα δεν άκουσε τη μουσική αλλά την ιδέα της. Με ενδιαφέρει να μείνει κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί.

— Θέλεις να σε καταλαβαίνουν όλοι;

Δεν με απασχολεί να το καταλάβουν, με απασχολεί να τους αγγίξει. Κάποιος που δεν ξέρει τίποτα για τζαζ μπορεί να νιώσει κάτι πολύ βαθύτερα από κάποιον που γνωρίζει τα πάντα. Η μουσική προηγείται της εξήγησης, όπως μια ανάμνηση που δεν ξέρεις πότε συνέβη αλλά σε αφορά.

— Ο αυτοσχεδιασμός είναι ελευθερία;

Ο αυτοσχεδιασμός είναι η αποδοχή ότι δεν ελέγχεις πλήρως αυτό που συμβαίνει. Η ελευθερία είναι πριν όταν γράφεις. Στη σκηνή υπάρχει προσοχή. Πρέπει να είσαι παρών, να ακούς τους άλλους, να αντιλαμβάνεσαι τον χώρο. Δεν είναι απελευθέρωση· είναι συγκέντρωση.

— Και το λάθος;

Το λάθος είναι το μόνο αληθινό γεγονός της στιγμής. Ό,τι σχεδιάζεις ανήκει στο παρελθόν· ό,τι συμβαίνει ανήκει στο τώρα. Αν το αποδεχτείς, η μουσική ζει. Αν το διορθώσεις, γίνεται αναπαράσταση.

— Μια μπάντα λειτουργεί σαν κοινωνία;

Είναι μια κοινωνία όπου η ακρόαση είναι προϋπόθεση ύπαρξης. Δεν μπορείς να παίξεις αν δεν αφήσεις χώρο. Μαθαίνεις να υπάρχεις χωρίς να καλύπτεις τον άλλον. Αυτή η συνθήκη είναι σπάνια έξω από τη μουσική.

— Μεγαλώνοντας προσθέτεις ή αφαιρείς;

Αφαιρείς γιατί δεν χρειάζεται πλέον να αποδείξεις. Στην αρχή γράφεις για να δείξεις τι ξέρεις· μετά γράφεις για να ακούγεται κάτι καθαρά. Η ωριμότητα είναι να εμπιστεύεσαι τη σιωπή όσο και τον ήχο.

— Μπορεί μια κακή μέρα να βγάλει καλή μουσική;

Η ένταση μπορεί να παράγει ενέργεια αλλά όχι απαραίτητα μορφή. Για να σταθεί κάτι χρειάζεται διαύγεια. Η μουσική δεν είναι έκρηξη είναι οργάνωση της εμπειρίας. Για μένα η κακή μέρα είναι απλά αυτό…κακή μέρα σε όλα άρα και στη μουσική.

— Η μουσική σήμερα ακούγεται ή καταναλώνεται;

Η διαφορά δεν είναι στην εποχή αλλά στην προσοχή. Μπορείς να έχεις άπειρη μουσική και να μην ακούς τίποτα. Μπορείς να έχεις έναν ήχο και να ακούς τα πάντα. Η τεχνολογία απλώς επιταχύνει αυτό που ήδη κάνουμε.

— Τι σημαίνει να ακούς πραγματικά;

Να σταματάς να περιμένεις κάτι συγκεκριμένο. Όταν ακούς χωρίς να ζητάς αποτέλεσμα, αρχίζεις να αντιλαμβάνεσαι όχι μόνο τον ήχο αλλά και τον άλλον. Η ακρόαση είναι μορφή σχέσης.

— Τι θα ήθελες να πάρει κάποιος φεύγοντας από το live;

Να πέρασει όμορφα. Να έχει υπάρξει για λίγο μέσα σε κάτι χωρίς να το εξηγήσει. Αν συμβεί αυτό, η μουσική έχει ήδη κάνει τη δουλειά της. Γιατί όταν περνάς όμορφα χωρίς να ξέρεις ακριβώς γιατί, κάτι σε άγγιξε.