Οι ταινίες κατασκοπείας δεν είναι απλώς ιστορίες με κρυφά έγγραφα και διπλούς πράκτορες. Είναι καθρέφτες της εποχής τους. Κάθε μεγάλη κατασκοπική ταινία κουβαλά τον φόβο, την καχυποψία και την πολιτική νεύρωση του χρόνου που τη γέννησε. Άλλες γεννήθηκαν μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο, άλλες από το σοκ του Watergate, άλλες από την ψηφιακή παράνοια της μαζικής παρακολούθησης. Και οι καλύτερες από όλες δεν σε κάνουν να νιώθεις έξυπνος αλλά σε κάνουν να νιώθεις εκτεθειμένος.
Από το μεταπολεμικό σκοτάδι της Ευρώπης μέχρι τα αποστειρωμένα δωμάτια ξενοδοχείων όπου αλλάζει η ιστορία με ένα laptop ανοιχτό, το σινεμά της κατασκοπείας εξελίχθηκε μαζί με την ίδια την ιδέα της εξουσίας. Οι παρακάτω ταινίες, απόλυτα ετερόκλητες μεταξύ τους, έχουν ένα κοινό στοιχείο. Καταλαβαίνουν ότι ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι το όπλο, αλλά η πληροφορία.
Τα 39 Σκαλοπάτια (1935)
Ο Χίτσκοκ, πολύ πριν τα “agencies” γίνουν φετίχ, καθιερώνει το πιο ανθεκτικό μοτίβο: ο αθώος που κυνηγιέται και πρέπει να αποδείξει ποιος είναι, σε έναν κόσμο που δεν ενδιαφέρεται να το ακούσει. Η κατασκοπεία εδώ λειτουργεί σαν ιός. Μπαίνει στον «κανονικό» βίο και τον κάνει αμέσως ύποπτο. Αυτό που μοιάζει σαν ανάλαφρο θρίλερ είναι στην ουσία ένα μάθημα για το πώς χτίζεται το σασπένς. Ταυτότητα, καταδίωξη, ερωτική τριβή, συνεχής μετατόπιση του κινδύνου. Ο πυρήνας της χιτσκοκικής κατασκοπίας.
Notorious (1946)
Αν ο Μποντ είναι η κατασκοπεία ως φαντασίωση, το Notorious είναι η κατασκοπεία ως συναισθηματικός εκβιασμός. Η αποστολή δεν απαιτεί μόνο ψυχραιμία, απαιτεί να «ξεπουλήσεις» τη ζωή σου σε μια υπόθεση που δεν σου ανήκει. Η ταινία παίρνει το κλασικό spy setup και το μετατρέπει σε σκοτεινή ερωτική συμφωνία, όπου η προδοσία είναι καθημερινή πρακτική. Μια ταινία «σκοτεινή» και «συναισθηματικά βασανιστική» σε σχέση με τις πιο παιχνιδιάρικες χιτσκοκικές κατασκοπείες.
Ο Τρίτος Άνθρωπος (1949)
Εδώ η κατασκοπεία δεν είναι επάγγελμα. Είναι η φυσική κατάσταση μιας πόλης που διαλύθηκε και ξαναχτίζεται πάνω σε ερείπια και συμφέροντα. Η Βιέννη της κατοχής κάνει το “information trade” να μοιάζει με μαύρη αγορά. Κανείς δεν ξέρει τι αγοράζει και τι πουλάει. Το φιλμ δεν σε σαγηνεύει μόνο με στιλ. Σε κερδίζει με την ιδέα ότι όταν το κράτος είναι διεφθαρμένο, η ηθική γίνεται λαθρεμπόριο.
Στη Σκιά των Τεσσάρων Γιγάντων (1959)
Η Βιέννη εδώ δεν είναι σκηνικό· είναι ψυχική κατάσταση. Σε μια πόλη κατοχής, η πληροφορία είναι εμπόρευμα και η ηθική μαύρη αγορά. Ο Graham Greene γράφει μια ιστορία όπου το «ποιος πρόδωσε ποιον» είναι λιγότερο σημαντικό από το «τι είμαστε όταν όλα κατέρρευσαν». Το φιλμ κέρδισε το κορυφαίο βραβείο του Φεστιβάλ Καννών του 1949 (Grand Prix) και έμεινε ως το απόλυτο πρότυπο του ευρωπαϊκού, μεταπολεμικού θρίλερ.
Ο άνθρωπος της Μαντζουρίας (1962)
Εδώ η κατασκοπεία παύει να είναι «εξωτερική» υπόθεση. Είναι χειραγώγηση, προπαγάνδα, πλύση εγκεφάλου, θεσμική μεταμφίεση. Με βάση το μυθιστόρημα του Richard Condon, η ταινία του Φρανκενχάιμερ βάζει την ψυχολογική φρίκη μέσα στο πολιτικό θρίλερ και το κάνει να μοιάζει τρομακτικά πιθανό. Το πραγματικό της επίτευγμα είναι ότι δεν χρειάζεται gadgets. Της αρκεί η ιδέα ότι κάποιος μπορεί να «γράψει» τον άνθρωπο από την αρχή.
Τζέιμς Μποντ, Πράκτωρ 007: Από τη Ρωσία με Αγάπη (1964)
Η δεύτερη ταινία του Μποντ είναι το σημείο που η σειρά αποκτά σασπένς, όχι μόνο στιλ. Στην καρδιά της υπάρχει αντικατασκοπεία, παγίδα, «χέρι» τρίτου παίκτη και ένας αντίπαλος (Red Grant) που λειτουργεί σαν καθρέφτης του Μποντ χωρίς γοητεία. Επίσης, είναι ιστορικά κομβική για το franchise. Έγινε τεράστια επιτυχία και ήταν η πρώτη ταινία Bond που κέρδισε βραβείο BAFTA για φωτογραφία.
Τζέιμς Μποντ, Πράκτωρ 007 Εναντίον Χρυσοδάκτυλου (1964)
Αν το Από τη Ρωσία με Αγάπη τελειοποίησε το σασπένς, ο Χρυσοδάκτυλος τελειοποίησε τη συνταγή. Εντυπωσιακά γυρίσματα, τεχνολογία, μουσική-σήμα, «πολυτελής» απειλή. Ήταν η πρώτη ταινία Μποντ που κέρδισε Όσκαρ, για Best Sound Effects Editing. Από εδώ και μετά, όλο το είδος είτε μιμείται είτε αντιδρά στην Μποντ-αισθητική.
Απόρρητος Φάκελος Ίπκρες (1965)
Ο αντί-Μποντ που έπρεπε να υπάρξει. Ο Χάρι Πάλμερ είναι πράκτορας που θυμίζει υπάλληλο. Κουρασμένος, ειρωνικός, με μικρές εμμονές και αίσθηση ότι η υπηρεσία τον «χρωστάει». Αυτό που κάνει την ταινία σημαντική είναι ότι δείχνει την κατασκοπεία ως γραφειοκρατία με άγχος: όχι εξωτικά νησιά, αλλά κουζίνα, λογαριασμοί, κυνισμός, και ένας κόσμος όπου οι «άνωθεν» αποφάσεις μυρίζουν πάντα λίγο ύποπτα.
Η Συνομιλία (1974)
Ο Κόπολα δημιουργεί ένα θρίλερ όπου η τεχνολογία είναι απλώς η αρχή. Το πραγματικό θέμα είναι η ενοχή. Το φιλμ κέρδισε τον κορυφαίο τίτλο του Φεστιβάλ Καννών το 1974 και αργότερα εντάχθηκε στο National Film Registry των ΗΠΑ ως πολιτισμικά σημαντικό. Είναι «κατασκοπική ταινία» χωρίς πράκτορες, γιατί υπονοεί ότι ο καθένας μπορεί να γίνει και παρατηρητής και παρατηρούμενος.Η πιο καθαρή ταινία για το τι σημαίνει να ακούς και να μην μπορείς να το αποφύγεις. Η ιδιοφυΐα της δεν είναι ότι «προβλέπει» την εποχή μας. Είναι ότι ορίζει το ψυχολογικό κόστος της παρακολούθησης: ο παρατηρητής διαλύεται από την ίδια του τη δουλειά. Κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά με τις αποκαλύψεις του Watergate. Ο Coppola έχει παραδεχτεί ότι η κοινωνική παράνοια της εποχής επηρέασε καθοριστικά το φιλμ.
Οι τρεις μέρες του κόνδορα (1975)
Ένας «αναλυτής» της CIA επιστρέφει από το μεσημεριανό και βρίσκει την ομάδα του νεκρή. Η σύλληψη είναι απλή. Ο μηχανισμός μπορεί να στραφεί εναντίον σου χωρίς προειδοποίηση. Βασισμένο στο μυθιστόρημα Six Days of the Condor του James Grady, το φιλμ του Πόλακ έδωσε στις κατασκοπευτικές ταινίες τη γεύση της θεσμικής δυσπιστίας, χωρίς να χρειάζεται να το δηλώνει πολιτικά. Η κατασκοπεία εδώ είναι φόβος καθημερινότητας. Το paranoid thriller ως πολιτικό κλίμα, όχι ως πλοκή. Σ’ αυτή την ταινία, το πιο τρομακτικό δεν είναι ο δολοφόνος. Είναι το ότι ο μηχανισμός μπορεί να «καθαρίσει» ανθρώπους του, αν αυτοί δουν κάτι που δεν έπρεπε.
No Way Out (1987)
Είναι η κατασκοπεία των ‘80s: η πληροφορία είναι μοντάζ και η αλήθεια μπορεί να είναι τεχνικό αποτέλεσμα (ή τεχνικό τέχνασμα). Το φιλμ είναι λαβύρινθος επειδή ξέρει κάτι πολύ σύγχρονο: τα μυστικά δεν είναι μόνο “απόρρητα”, είναι και κατασκευασμένα.
Δημόσιος Κίνδυνος (1998)
Ο Τόνι Σκοτ παίρνει το πολιτικό θρίλερ και το σπρώχνει στην εποχή της ψηφιακής ταχύτητας. Εδώ δεν χρειάζεται να «σε ακολουθούν», αρκεί να σε βλέπουν. Το ενδιαφέρον είναι ότι η ταινία επηρέασε την δημόσια εικόνα της NSA, με μεταγενέστερες αντιδράσεις στελεχών της υπηρεσίας για το πώς το κοινό αντιλαμβάνεται τις δυνατότητές της. Είναι blockbuster, αλλά και μάθημα για το πώς γεννιέται μια κοινωνική φοβία.
Οι Ζωές των Άλλων (2006)
Βασισμένο σε πραγματικές πρακτικές της Στάζι. Πρώην πράκτορες κατέθεσαν ότι η ταινία είναι «τρομακτικά ακριβής». Η κατασκοπεία ως καθημερινή βία. Στη ταινία, η Στάζι δεν είναι ο «κακός». Είναι ένα σύστημα που απαιτεί συνεχή συμμόρφωση. Να ακούς, να γράφεις, να ερμηνεύεις, να κατασκευάζεις ενοχή. Αυτό που το κάνει αριστούργημα είναι η σιωπηλή μετάλλαξη του ανθρώπου που ακούει και το πώς η επαφή με την ιδιωτικότητα των άλλων μπορεί να τον αλλάξει, όχι επειδή γίνεται «καλός», αλλά επειδή καταλαβαίνει τι καταστρέφει.
Και ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι (2011)
Η κατασκοπεία ως τέχνη της αφαίρεσης. Οι μεγαλύτερες προδοσίες γίνονται με χαμηλή ένταση, όχι με μεγάλες σκηνές. Είναι ένα φιλμ για τον χρόνο: για το πόσο αργά χάνεται η εμπιστοσύνη από το πρόσωπο. Το βλέμμα, η παύση, η φθορά. Η πιο ώριμη κινηματογραφική εκδοχή του le Carré.
Επιχείρηση: Argo (2012)
Το Argo είναι κατασκοπεία ως performance. Μια «ταινία μέσα στην ταινία» που σώζει ζωές επειδή μπορεί να πείσει. Η πραγματική επιχείρηση (“Canadian Caper”) έχει καταγραφεί από την ίδια τη CIA σε αφηγηματικό κείμενο για την «διαφυγή των έξι Καναδών» και τον ρόλο του Tony Mendez. Η «Canadian Caper» θεωρείται από τις πιο επιτυχημένες επιχειρήσεις εξαπάτησης της CIA. Το ενδιαφέρον στην ανάγνωση δεν είναι «πόσο ακριβές» είναι κάθε λεπτομέρεια — είναι ότι δείχνει πώς, στην κατασκοπεία, η αξιοπιστία δεν είναι ηθική αρετή αλλά τεχνική: χτίζεις μια ιστορία τόσο πειστική που γίνεται διαβατήριο.
Citizenfour: Μια ταινία για τον Σνόουντεν (2014)
Το πιο νευρικό spy φιλμ της λίστας, παρότι είναι ντοκιμαντέρ. Η ένταση δεν έρχεται από καταδιώξεις — έρχεται από το ότι βλέπεις μια ιστορική απόφαση σε πραγματικό χρόνο. Αποκαλύπτει τα προγράμματα μαζικής παρακολούθησης της NSA. Η ταινία, στην ουσία, αποτυπώνει το σημείο που η κατασκοπεία γίνεται θέμα δημοκρατίας. Όχι «τι κάνουν οι άλλοι σε εμάς», αλλά «τι κάνουμε εμείς στους εαυτούς μας».
Το Παιχνίδι της Μίμησης (2014)
Κατασκοπική ταινία χωρίς πράκτορες, αλλά με το πιο «κατασκοπικό» αντικείμενο όλων. Την πληροφορία ως πλεονέκτημα χρόνου. Η κατασκοπεία ως μαθηματικό πρόβλημα.Το κέντρο της δεν είναι το Enigma ως μηχανή αλλά η απόφαση για το πότε χρησιμοποιείς αυτό που ξέρεις, χωρίς να προδώσεις ότι το ξέρεις.
H Γέφυρα των Κατασκόπων (2015)
Η πιο «ήσυχη» ταινία της λίστας και γι’ αυτό ακριβής στο πνεύμα της κατασκοπείας. Δεν είναι ταινία για ήρωες, είναι ταινία για διαδικασίες: δίκαιο, ανταλλαγές, ψυχραιμία, υπομονή. Και το ύφος της λέει κάτι σημαντικό. Στην κατασκοπεία, η αξιοπρέπεια δεν είναι ρομαντισμός είναι πειθαρχία. Ο James Donovan υπήρξε πραγματικό πρόσωπο και έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις ανταλλαγές αιχμαλώτων ΗΠΑ–ΕΣΣΔ.
Η Παρείσφρηση (2018)
Εδώ η «κατασκοπεία» είναι διείσδυση σε εγχώριο μίσος. Ένα undercover παιχνίδι που αποκαλύπτει πόσο κοντά είναι η πολιτική βία στην καθημερινότητα. Το φιλμ είναι αστείο, αλλά δεν είναι ανάλαφρο. Χρησιμοποιεί το χιούμορ σαν αντιπερισπασμό πριν από το χτύπημα. Η ταινία δείχνει ότι η «διείσδυση» δεν είναι τεχνική είναι ψυχικό κόστος. Η ιστορία του Ron Stallworth είναι απολύτως αληθινή και καταγεγραμμένη σε επίσημα αστυνομικά αρχεία.
