30 χρόνια Θέατρο του Νέου Κόσμου: Το παρελθόν επιστρέφει για να μιλήσει για το τώρα

Τα γενέθλια ενός θεάτρου είναι επικίνδυνη υπόθεση. Ειδικά όταν φτάνουν τα τριάντα. Είναι εύκολο να στηθεί μια τελετή αυτοεπιβεβαίωσης, με φωτογραφίες από παλιές παραστάσεις, ονόματα, επιτυχίες και παλιά χειροκροτήματα. Το Θέατρο του Νέου Κόσμου επιλέγει για τη σεζόν 2026-2027 κάτι πιο δύσκολο. Δεν κοιτάζει την ιστορία του σαν λεύκωμα. Την ξαναβάζει πάνω στη σκηνή για να δει αν αντέχει ακόμη. Το πρόγραμμα των 30 χρόνων περιλαμβάνει δεκαπέντε παραστάσεις και απλώνεται από τις τρεις σκηνές του Θεάτρου του Νέου Κόσμου έως το Κνωσός, το Χώρα, το Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης και το Πόρτα. Νέα έργα συναντούν επαναλήψεις, σύγχρονη δραματουργία συναντά έργα που σημάδεψαν προηγούμενες περιόδους. Η επέτειος γίνεται έτσι ένας έλεγχος αντοχής: τι από όσα θεωρήθηκαν κάποτε σημαντικά εξακολουθεί να αφορά το παρόν;

Η απάντηση έρχεται καθαρά με τον «Κοινό Λόγο» της Έλλης Παπαδημητρίου. Το 1997, πριν η παλιά ζυθαποθήκη του ΦΙΞ μετατραπεί σε θέατρο, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος παρουσίασε εκεί την πρώτη παραγωγή του Θεάτρου του Νέου Κόσμου. Γυναικείες φωνές μιλούσαν για τη Μικρασιατική Καταστροφή, την προσφυγιά, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο. Τώρα η Violet Louise επιστρέφει στο υλικό με νέα πολυμεσική αφήγηση. Δεν είναι απλώς revival. Είναι μια δήλωση ότι το αρχείο δεν υπάρχει για να το προσκυνάς, αλλά για να το ξανανοίγεις.

Το ίδιο συμβαίνει με τις «Σεξουαλικές νευρώσεις των γονιών μας» του Λούκας Μπαίρφους, που επιστρέφουν είκοσι χρόνια μετά σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη. Το έργο θέτει ακόμη ένα άβολο ερώτημα: πού τελειώνει η προστασία και πού αρχίζει το δικαίωμα ενός ανθρώπου να ορίζει το σώμα και τη ζωή του; Τα «Ορφανά» του Ντέννις Κέλλυ, σε σκηνοθεσία Θανάση Ζερίτη, μετατρέπουν το οικογενειακό σαλόνι σε χώρο όπου ο φόβος, ο ρατσισμός και η συνενοχή αποκτούν πρόσωπο. Και ο «Υπολοχαγός του Ίνισμορ» του Μάρτιν ΜακΝτόνα επιστρέφει με τη μαύρη του φάρσα για τον φανατισμό και την παράλογη μηχανική της βίας. Το δυσάρεστο είναι ότι σήμερα δεν μοιάζει καθόλου με έργο μιας άλλης εποχής.

Ακόμη πιο φορτισμένη είναι η νέα παρουσίαση του «Το όνομά μου είναι Rachel Corrie», του έργου των Alan Rickman και Katharine Viner που βασίζεται στα ημερολόγια και τα email της νεαρής Αμερικανίδας ακτιβίστριας που σκοτώθηκε στη Γάζα το 2003. Είχε παρουσιαστεί στο Θέατρο του Νέου Κόσμου το 2010 και επιστρέφει τώρα σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου. Η χρονική απόσταση λειτουργεί βάναυσα. Οι εικόνες πολέμου και εκτοπισμού έχουν ξαναγίνει καθημερινή εμπειρία στις οθόνες μας. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι έκανε η Rachel Corrie. Είναι τι κάνουμε εμείς με όσα βλέπουμε.

Η σεζόν δεν ζει μόνο από τις επιστροφές. Ο Σέρχιο Μπλάνκο επιστρέφει με το «Tierra», σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, ένα έργο που ξεκινά από τον θάνατο της μητέρας του για να μιλήσει για το πένθος ως κατασκευή μνήμης. Παράλληλα, «Τα άνθη του κακού» επιστρέφουν για δεύτερη χρονιά, συνεχίζοντας την έρευνά του πάνω στη βία και στην περιοχή όπου η πραγματικότητα γίνεται αφήγηση. Από τις νέες παραγωγές, οι «Δωσίλογοι» έχουν ξεχωριστό βάρος. Η ομάδα Elephas tiliensis μεταφέρει στη σκηνή την ιστορική έρευνα του Μενέλαου Χαραλαμπίδη για την πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία με τις δυνάμεις Κατοχής, δουλεύοντας με πηγές, μαρτυρίες και αρχειακό υλικό. Εδώ η σκηνή γίνεται χώρος δημόσιας μνήμης και ένα δύσκολο κεφάλαιο της ελληνικής Ιστορίας αποκτά σώμα και φωνή.

Στο άλλο άκρο αυτής της συνομιλίας με τον χρόνο βρίσκεται ο Σταμάτης Φασουλής. Στο «Το θέατρο ή τη ζωή σου» συμπυκνώνει πενήντα χρόνια θεατρικής διαδρομής, από το Υπόγειο του Κουν και το Ελεύθερο Θέατρο μέχρι τη Μεταπολίτευση. Έχει κάτι ωραία παράδοξο αυτή η συνάντηση: ένα θέατρο που γίνεται τριάντα ετών φιλοξενεί έναν καλλιτέχνη που κουβαλά μέσα του μισό αιώνα σκηνικής ιστορίας. Δίπλα του, το «People, Places & Things» του Ντάνκαν ΜακΜίλαν, σε σκηνοθεσία Γιώργου Κουτλή, με τη Μαίρη Μηνά και τη Μαρία Πρωτόπαππα, χρησιμοποιεί την εξάρτηση για να μιλήσει για την προσπάθεια ενός ανθρώπου να αντέξει τον κόσμο και να συνδεθεί ξανά με τους άλλους.

Υπάρχει όμως στο πρόγραμμα και μια λεπτομέρεια που ίσως λέει περισσότερα για αυτά τα τριάντα χρόνια. Το Θέατρο του Νέου Κόσμου επαναφέρει τις θεατρικές δράσεις σε σωφρονιστικά καταστήματα και παιδιατρικά νοσοκομεία, οι οποίες είχαν ανασταλεί την περίοδο της πανδημίας. Σε μια εποχή όπου η επιτυχία ενός θεάτρου μετριέται εύκολα σε sold out και εισιτήρια, αυτή η επιστροφή θυμίζει μια διαφορετική μονάδα μέτρησης. Η ιστορία ενός θεατρικού οργανισμού δεν είναι μόνο οι παραγωγές του. Είναι και η απάντησή του στο ερώτημα: ποιος δικαιούται να είναι θεατής;

Κοιτάζοντας το φετινό πρόγραμμα, επανέρχονται οι ίδιες λέξεις: μνήμη, βία, απώλεια, αλήθεια, ελευθερία, ευθύνη, εξουσία. Δεν συνθέτουν ένα ενιαίο αισθητικό πρόγραμμα. Συνθέτουν όμως την εικόνα ενός θεάτρου που, τριάντα χρόνια μετά, εξακολουθεί να θεωρεί ότι η σκηνή δεν υπάρχει μόνο για να προσφέρει μια καλή βραδιά. Ένας θεατρικός οργανισμός αποκτά ιστορία όταν μπορεί να κοιτάξει όσα πίστεψε και να αναρωτηθεί αν εξακολουθούν να έχουν κάτι να μας πουν. Το Θέατρο του Νέου Κόσμου δεν γιορτάζει ρωτώντας «θυμάστε;». Η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι άλλη: και τώρα;