«Το Σκοτάδι»: 80 λεπτά χωρίς να βλέπεις τίποτα στην παράσταση του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου

Στο Θέατρο Αργώ, μια παράσταση βασισμένη στους «Τυφλούς» του Μωρίς Μαίτερλινκ καταργεί την εικόνα και δοκιμάζει τις αντοχές του θεατή. Μια τολμηρή σκηνοθετική ιδέα που μένει να αποδείξει τη θεατρική της αξία.

Στο Θέατρο Αργώ αν χρειαστεί να φύγεις επειγόντως από την παράσταση, δεν σηκώνεσαι για να αναζητήσεις την έξοδο. Παραμένεις ακίνητος και λες μία λέξη: «Βοήθεια». Δεν πρόκειται για οδηγία από παιχνίδι απόδρασης, ούτε για μια ακόμη προσπάθεια να βαφτιστεί «ανατρεπτικό» οτιδήποτε ασυνήθιστο. Είναι μέρος του επίσημου πρωτοκόλλου για «Το Σκοτάδι», τη νέα σκηνοθετική δουλειά του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου. Για ογδόντα λεπτά τα φώτα παραμένουν σβηστά. Και δεν υπάρχει τίποτα να δεις.

Μας φαίνεται αυτονόητο ότι πηγαίνουμε στο θέατρο για να βλέπουμε. Ακόμη κι όταν ακούμε έναν μονόλογο, κοιτάζουμε το πρόσωπο, τα χέρια, τη στάση του σώματος, εκείνη τη μικρή καθυστέρηση πριν από μια απάντηση. Στο «Σκοτάδι» αφαιρείται από τη συνάντηση η εικόνα. Οι ηθοποιοί συνεχίζουν να υπάρχουν, αλλά ο θεατής πρέπει να τους συναντήσει χωρίς το βασικό του εργαλείο. Εξακολουθεί αυτό να είναι θέατρο; Ασφαλώς. Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα είναι αν μπορεί να είναι καλό θέατρο.

Δεν έχω δει την παράσταση. Γι’ αυτό δεν θα περιγράψω εντυπώσεις ή ερμηνείες που δεν γνωρίζω. Μπορώ, όμως, να σταθώ στο υλικό που επέλεξε ο σκηνοθέτης και στην απόφαση να το μεταφέρει σε μια τόσο απαιτητική συνθήκη. Η αφετηρία είναι οι «Τυφλοί» του Μωρίς Μαίτερλινκ, έργο του 1890. Μια ομάδα τυφλών ανθρώπων περιμένει μέσα σε ένα δάσος τον ιερέα που τους οδηγούσε. Ο ιερέας είναι νεκρός. Εκείνοι δεν το ξέρουν. Ο τρόμος σε αυτή την ιστορία δεν προκύπτει από κάποια θεαματική απειλή. Προκύπτει από την αναμονή, από τους ήχους που δεν εξηγούνται, από τη βεβαιότητα ότι κάποιος άλλος ξέρει τον δρόμο και θα επιστρέψει. Ο Μαίτερλινκ χτίζει το δράμα του πάνω στην απόσταση ανάμεσα σε όσα συμβαίνουν και σε όσα οι άνθρωποι μπορούν να αντιληφθούν. Ο θεατής του πρωτότυπου έργου ξέρει περισσότερα από τους ήρωες. Ο Παπασπηλιόπουλος επιχειρεί να περιορίσει αυτό το προνόμιο.

Η επιλογή έχει τόλμη αλλά η τόλμη δεν είναι από μόνη της καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Το σκοτάδι μπορεί να προκαλέσει φόβο, αμηχανία, ακόμη και συγκίνηση. Το δύσκολο είναι να δημιουργήσει θέατρο. Κι αυτός είναι ένας αρκετά καλός λόγος για να θέλουμε να δούμε την παράσταση. Ακόμη κι αν δεν πρόκειται να δούμε τίποτα.

Εδώ απαιτείται μια διευκρίνιση. Η προσωρινή απουσία φωτός δεν ισοδυναμεί με την εμπειρία της τύφλωσης. Δεν αποτελεί μάθημα για τη ζωή των ανθρώπων με αναπηρία όρασης και θα ήταν επιπόλαιο να παρουσιαστεί έτσι. Αυτό που μπορεί να δοκιμάσει είναι η δική μας συνήθεια να θεωρούμε πως καταλαβαίνουμε τον κόσμο επειδή τον βλέπουμε. Η επιθυμία μας να ελέγχουμε την απόσταση, την κίνηση, ακόμη και το πρόσωπο από το οποίο έρχεται μια φωνή.

Θα ήταν εύκολο να διαβάσουμε αυτή την επιλογή ως σχόλιο για την εποχή των οθονών. Να πούμε ότι επιτέλους κάποιος μας στερεί τις εικόνες επειδή έχουμε πνιγεί μέσα τους. Είναι όμως πολύ εύκολη εξήγηση για ένα πολύ παλιότερο ανθρώπινο πρόβλημα. Ο άνθρωπος αναζητούσε βεβαιότητες πολύ πριν αποκτήσει κινητό. Το έργο του Μαίτερλινκ δεν μιλά για την υπερβολική εικόνα, αλλά για την ανάγκη να πιστεύουμε ότι κάποιος άλλος ξέρει πού πηγαίνουμε.

Μόνο που μια ενδιαφέρουσα σύλληψη δεν εξασφαλίζει ένα ενδιαφέρον αποτέλεσμα. Η πρώτη έκπληξη του απόλυτου σκοταδιού θα περάσει. Η αμηχανία μπορεί επίσης να περάσει. Τότε οι ηθοποιοί θα έχουν στη διάθεσή τους τη φωνή, την αναπνοή, τον ρυθμό, τις παύσεις. Η σκηνοθεσία θα πρέπει να δημιουργήσει σχέσεις και ένταση χωρίς να επιστρατεύσει ούτε ένα βλέμμα. Αυτή είναι η δυσκολία που αξίζει την προσοχή μας. Όχι το αν μπορούμε να καθίσουμε ογδόντα λεπτά με κλειστά τα φώτα.

Υπάρχει και ένα πρακτικό όριο στο καλλιτεχνικό πείραμα. Η παραγωγή απαγορεύει τις συσκευές που εκπέμπουν φως, προβλέπει ειδική διαδικασία για επείγουσα αποχώρηση και προειδοποιεί ότι η παράσταση δεν συνιστάται σε ανθρώπους με κλειστοφοβία, ιστορικό κρίσεων πανικού, καρδιαγγειακά ή αναπνευστικά προβλήματα. Αυτές οι πληροφορίες δεν είναι μια υποσημείωση κάτω από την υπόσχεση της εμπειρίας. Είναι απαραίτητες για να αποφασίσει ο θεατής αν θέλει και αν μπορεί να συμμετάσχει.

«Το Σκοτάδι» παρουσιάζεται στο Θέατρο Αργώ έως τις 20 Δεκεμβρίου 2026. Ο Μαίτερλινκ έγραψε για ανθρώπους που περιμένουν κάποιον που δεν πρόκειται να επιστρέψει. Ο Παπασπηλιόπουλος αποφασίζει να βάλει και το κοινό μέσα στην αβεβαιότητά τους. Η επιλογή έχει τόλμη αλλά η τόλμη δεν είναι από μόνη της καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Το σκοτάδι μπορεί να προκαλέσει φόβο, αμηχανία, ακόμη και συγκίνηση. Το δύσκολο είναι να δημιουργήσει θέατρο. Κι αυτός είναι ένας αρκετά καλός λόγος για να θέλουμε να δούμε την παράσταση. Ακόμη κι αν δεν πρόκειται να δούμε τίποτα.

Πληροφορίες