Ο Ουίλλιαμ Κέντριτζ φέρνει τον Ορφέα ανάμεσα στους κούρους της Αθήνας

Ένας κούρος δεν χρειάζεται βοήθεια για να τραβήξει το βλέμμα. Ούτε μια αρχαία σφίγγα. Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο διαθέτει έργα που έχουν αντέξει χιλιάδες χρόνια και εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον μας χωρίς ιδιαίτερη σκηνογραφική υποστήριξη. Από τις 30 Οκτωβρίου ανάμεσά τους θα εμφανιστούν οι μεταλλικές μορφές του Ουίλλιαμ Κέντριτζ. Και το ερώτημα είναι τι ακριβώς έχουν να πουν η μία στην άλλη.

Η έκθεση Μιμήσου τον ύπνο των λίθων σε επιμέλεια της Burcu Fikretoğlu, αποτελεί μια ασυνήθιστη συνάντηση του Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη με τις συλλογές του μουσείου. Μεταλλικά γλυπτά, χάρτινες σιλουέτες, σχέδια και ένα διόραμα εμπνευσμένο από τον Ορφέα παρεμβάλλονται στις αίθουσες των αρχαιοτήτων. Την ίδια ημέρα στην Εθνική Λυρική Σκηνή παρουσιάζεται η σκηνοθεσία του Κέντριτζ στον Ορφέα του Κλάουντιο Μοντεβέρντι. Δύο παραγωγές, ένας καλλιτέχνης και ένας αρχαίος μύθος που αποκτά διαφορετική μορφή ανάλογα με τον χώρο στον οποίο παρουσιάζεται.

Ο Κέντριτζ είναι από εκείνους τους δημιουργούς που αναγνωρίζεις σχεδόν αμέσως. Όχι επειδή επαναλαμβάνουν την ίδια εικόνα, αλλά επειδή έχουν αναπτύξει έναν δικό τους τρόπο να τη δημιουργούν. Στα περίφημα κινούμενα σχέδιά του με κάρβουνο, οι μορφές δεν αντικαθίστανται απλώς από άλλες. Σχεδιάζονται, σβήνονται και ξανασχεδιάζονται στην ίδια επιφάνεια. Το χαρτί διατηρεί τις προηγούμενες επεμβάσεις. Μια γραμμή που έχει σβηστεί εξακολουθεί να διακρίνεται. Το αποτέλεσμα θυμίζει εικόνα που προσπαθεί να απαλλαγεί από το παρελθόν της και δεν τα καταφέρνει.

Η τεχνική αυτή έχει άμεση σχέση με την ιστορία της Νότιας Αφρικής όπου γεννήθηκε το 1955. Ο Κέντριτζ μεγάλωσε στο Γιοχάνεσμπουργκ του απαρτχάιντ, σε μια κοινωνία όπου η εξουσία δεν καθόριζε μόνο τις ζωές των ανθρώπων αλλά και τον τρόπο με τον οποίο καταγραφόταν η πραγματικότητα. Η δουλειά του δεν προσφέρει εύκολες ιστορικές απαντήσεις. Εξετάζει πώς μια εικόνα μπορεί να αποκρύπτει, να παραμορφώνει ή να διατηρεί όσα επιχειρούμε να ξεχάσουμε.

Αυτό εξηγεί και την ιδιαίτερη σχέση του με τα υλικά. Το κάρβουνο, το χαρτί, το κομμένο περίγραμμα, η σκιά και η προβολή δεν είναι απλώς αισθητικές επιλογές. Καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε όσα βλέπουμε. Οι μορφές του δεν διεκδικούν την τελειότητα του μαρμάρου. Συχνά μοιάζουν προσωρινές, ασταθείς, έτοιμες να μετατραπούν σε κάτι άλλο.

Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αυτή η γλώσσα θα βρεθεί απέναντι σε μια εντελώς διαφορετική παράδοση. Τα αρχαία γλυπτά δημιουργήθηκαν μέσα σε συγκεκριμένα θρησκευτικά, κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενα. Πολλά σώζονται αποσπασματικά. Η σημερινή τους παρουσία στο μουσείο είναι ήδη αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορίας μετακινήσεων, ανασκαφών, συντηρήσεων και ερμηνειών.

Η συνύπαρξη επομένως δεν είναι τόσο απλή όσο ακούγεται σε μια ανακοίνωση έκθεσης. Τα τελευταία χρόνια μεγάλα μουσεία προσκαλούν συχνά σύγχρονους καλλιτέχνες να παρέμβουν στις ιστορικές συλλογές τους. Η πρακτική μπορεί να οδηγήσει σε ενδιαφέρουσες καλλιτεχνικές συναντήσεις, δεν εξασφαλίζει όμως από μόνη της έναν ουσιαστικό διάλογο ανάμεσα στο παλιό και το νέο. Ένα αρχαίο άγαλμα προσφέρει σχεδόν αυτόματα κύρος και οπτική ένταση σε οτιδήποτε τοποθετηθεί δίπλα του. Αυτό δεν σημαίνει ότι δημιουργείται και ουσιαστικός διάλογος.

Στην περίπτωση του Κέντριτζ πάντως υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αφετηρία. Η τέχνη του ασχολείται συστηματικά με το πώς επιβιώνουν οι εικόνες και πώς αλλάζει η σημασία τους μέσα στον χρόνο. Το μουσείο από την πλευρά του είναι ένας χώρος όπου αντικείμενα αποσπώνται από την αρχική τους χρήση και αποκτούν μια δεύτερη ζωή ως εκθέματα. Η μεταξύ τους σχέση έχει επομένως πραγματικό περιεχόμενο. Το αν αυτό το περιεχόμενο θα γίνει αισθητό στον επισκέπτη εξαρτάται από τη χωροθέτηση, τις αποστάσεις και τον τρόπο παρουσίασης των έργων.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αρχαιότητες που συνδέονται με τον Ορφέα. Μια ελεφαντοστέινη λύρα από τον θολωτό τάφο του Μενιδίου και μια κύλικα με παράσταση της επίθεσης εναντίον του μυθικού μουσικού μεταφέρουν την αφήγηση πέρα από τη γνωστή ιστορία της Ευρυδίκης. Ο Ορφέας δεν είναι μόνο ο άνθρωπος που συγκίνησε τους θεούς με τη μουσική του. Είναι και μια μορφή που η αρχαία τέχνη απεικόνισε αντιμέτωπη με τη βία και τον θάνατο.

Ο Κέντριτζ έχει στη διάθεσή του ένα πλούσιο εικονογραφικό υλικό, αλλά η ενδιαφέρουσα επιλογή βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο το μεταχειρίζεται. Στο διόραμα της έκθεσης χρησιμοποιείται η τεχνική Pepper’s Ghost, μια οπτική ψευδαίσθηση που βασίζεται σε αντανακλάσεις και επιτρέπει σε μορφές να εμφανίζονται σαν να βρίσκονται μέσα στον χώρο. Η μέθοδος έγινε δημοφιλής στο θέατρο του 19ου αιώνα και αξιοποιείται ακόμη σε σκηνικές εγκαταστάσεις.

Δεν πρόκειται για τεχνολογική καινοτομία. Ούτε χρειάζεται να είναι. Ο Κέντριτζ ενδιαφέρεται συχνά για παλιές τεχνικές που διατηρούν ορατό τον μηχανισμό της ψευδαίσθησης. Το ουσιαστικό στοιχείο είναι η σχέση της με τον Ορφέα: ένας άνθρωπος προσπαθεί να ανακτήσει μια μορφή που μπορεί να δει αλλά δεν μπορεί να κρατήσει. Η εικόνα αποκτά έτσι δραματουργική λειτουργία αντί να χρησιμοποιείται απλώς για εντυπωσιασμό.

Η δεύτερη αθηναϊκή παρουσία του καλλιτέχνη στην Εθνική Λυρική Σκηνή επιτρέπει μια διαφορετική προσέγγιση. Ο Ορφέας του Μοντεβέρντι, που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1607, είναι ένα από τα έργα που διαμόρφωσαν την ιστορία της όπερας. Στη σκηνοθεσία του Κέντριτζ το σχέδιο, οι προβολές και οι κινούμενες εικόνες συμμετέχουν στη σκηνική αφήγηση.

Εδώ όμως τα κριτήρια αλλάζουν. Μια εικαστική εγκατάσταση επιτρέπει στον επισκέπτη να επιλέξει πόσο χρόνο θα αφιερώσει σε κάθε έργο. Στην όπερα ο ρυθμός καθορίζεται πρωτίστως από τη μουσική. Ο σκηνοθέτης οφείλει να αποφασίσει πότε η εικόνα χρειάζεται να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο και πότε πρέπει να υποχωρήσει. Η εικαστική δεξιοτεχνία από μόνη της δεν εξασφαλίζει μια επιτυχημένη μουσικοθεατρική παράσταση.

Ο Κέντριτζ έχει αποδείξει ότι μπορεί να κινείται ανάμεσα στα εικαστικά και στη σκηνή. Η αθηναϊκή παρουσίαση δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ως επιβεβαίωση μιας ήδη εδραιωμένης φήμης. Έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον να εξεταστεί τι προσθέτει κάθε μέσο στο έργο του και ποιες δυσκολίες δημιουργεί.

Η έκθεση στο Αρχαιολογικό Μουσείο θα διαρκέσει έως τις 24 Ιανουαρίου 2027. Στο διάστημα αυτό ο επισκέπτης θα μπορεί να συναντήσει τις μεταλλικές μορφές του Κέντριτζ ανάμεσα σε γλυπτά και αρχαιότητες που διασώθηκαν από έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από τον δικό μας.