Τους είχα δει για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2003 στο Γυάλινο Μουσικό Θέατρο στην περίφημη παράσταση Tiger Lillies Circus. Θυμάμαι ακόμη την αμηχανία που επικρατούσε στο τέλος της βραδιάς. Κανείς δεν έφευγε βιαστικά. Ο κόσμος κοιτούσε ο ένας τον άλλον σαν να προσπαθούσε να καταλάβει τι ακριβώς είχε μόλις παρακολουθήσει. Ήταν συναυλία; Ήταν καμπαρέ; Ήταν θέατρο; Ήταν τσίρκο; Ήταν όπερα; Οι Tiger Lillies δεν έμοιαζαν με τίποτα από όσα είχαμε συνηθίσει. Εκείνο το βράδυ κατάλαβα ότι ο σκοπός τους δεν ήταν να σοκάρουν. Ο σκοπός τους ήταν να σε κάνουν να αισθανθείς άβολα. Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στα δύο. Οι Tiger Lillies επιστρέφουν στην Ελλάδα για να ανέβουν στη σκηνή της Επιδαύρου συμμετέχοντας στις Βάκχες του Ευρυπίδη σε σκηνοθεσία του Γιάβορ Γκάρντεφ. Όσο περισσότερο σκέφτομαι αυτή τη συνάντηση, τόσο περισσότερο πείθομαι ότι δεν πρόκειται απλώς για μια ενδιαφέρουσα καλλιτεχνική συνεργασία. Πρόκειται για μια σχεδόν μοιραία συνάντηση. Γιατί οι Βάκχες και οι Tiger Lillies δεν ενώνονται στη μουσική. Ενώνονται στον φόβο που νιώθει ο άνθρωπος απέναντι σε ότι δεν μπορεί να ελέγξει.
Υπάρχει μια παρεξήγηση που συνοδεύει σχεδόν κάθε έργο τέχνης που χαρακτηρίζεται «προκλητικό». Ότι σκοπός του είναι να προκαλέσει. Ότι επιδιώκει να σοκάρει, να σκανδαλίσει ή να τραβήξει την προσοχή μέσα από την υπερβολή. Είναι ένας βολικός τρόπος να κλείσεις μια συζήτηση πριν καν αρχίσει. Αν κάτι σε κάνει να αισθανθείς άβολα, το βαφτίζεις «πρόκληση» και συνεχίζεις τον δρόμο σου χωρίς να αναρωτηθείς γιατί ένιωσες έτσι. Οι Tiger Lillies πέρασαν τριάντα πέντε χρόνια αποδεικνύοντας ακριβώς το αντίθετο. Δεν τους ενδιαφέρουν οι επιτυχημένοι ούτε οι ιστορίες με ευτυχισμένο τέλος. Το σύμπαν τους κατοικείται από πόρνες, εξαρτημένους, αλκοολικούς, μικροκακοποιούς, μοναχικούς ανθρώπους και κάθε μορφή κοινωνικού περιθωρίου. Όχι επειδή θέλουν να τους εξιδανικεύσουν ούτε επειδή πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος του περιθωρίου είναι ένας παρεξηγημένος ήρωας. Αλλά επειδή γνωρίζουν ότι μια κοινωνία αποκαλύπτεται περισσότερο από εκείνους που επιλέγει να μη βλέπει παρά από εκείνους που επιβραβεύει.
Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι δεν χαρίζουν ποτέ στον θεατή την πολυτέλεια να αισθανθεί ηθικά ανώτερος. Του στήνουν μια παγίδα. Σε κάνουν να γελάσεις και αμέσως μετά σε αναγκάζουν να αναρωτηθείς γιατί γέλασες. Το χιούμορ τους δεν λειτουργεί ως ανακούφιση αλλά ως καθρέφτης. Το γέλιο μετατρέπεται σε αμηχανία και η διασκέδαση σε αυτοκριτική. Σε αναγκάζουν να κοιτάξεις μια πλευρά του εαυτού σου που θα προτιμούσες να αφήσεις στο σκοτάδι.
Αυτό ακριβώς κάνουν και οι Βάκχες. Το μεγαλύτερο λάθος είναι να πιστέψει κανείς ότι ο Ευριπίδης έγραψε μια τραγωδία για τη διονυσιακή μέθη ή την παραφροσύνη. Στην πραγματικότητα έγραψε για τον φόβο απέναντί τους. Για την αγωνία μιας κοινωνίας όταν συνειδητοποιεί ότι δεν μπορεί να εξηγήσει τα πάντα με τη λογική ούτε να επιβάλει τάξη σε όλες τις ανθρώπινες παρορμήσεις. Ο ίδιος ο Γιάβορ Γκάρντεφ έχει πει ότι οι Βάκχες είναι η τραγωδία που φτάνει πιο μακριά από κάθε άλλη στη διερεύνηση των ανορθολογικών παρορμήσεων, φέρνοντας τελικά αντιμέτωπους και τους ίδιους τους θεατές με τους βαθύτερους φόβους τους.
Εκεί βρίσκεται η πραγματική συγγένεια με τους Tiger Lillies. Δεν τραγουδούν για τα τέρατα. Τραγουδούν για τον φόβο μας απέναντι στα τέρατα. Ή, για να το πω διαφορετικά, τραγουδούν για τον φόβο μας μήπως ανακαλύψουμε ότι τα τέρατα κατοικούν ήδη μέσα μας. Η κοινωνία πάντοτε πίστευε ότι μπορεί να εξορίσει ό,τι τη δυσκολεύει. Τη βία. Την επιθυμία. Την τρέλα. Τη διαφορετικότητα. Τη φτώχεια. Την εξάρτηση. Τον θάνατο. Τα κρύβει στα γκέτο της πόλης, στα ιδρύματα, στις φυλακές ή απλώς έξω από το οπτικό της πεδίο. Έτσι δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι όλα βρίσκονται υπό έλεγχο. Μόνο που ούτε ο Ευριπίδης ούτε οι Tiger Lillies πιστεύουν σε αυτή την ψευδαίσθηση. Και οι δύο λένε ακριβώς το ίδιο πράγμα. Ότι προσπαθείς να εξορίσεις δεν εξαφανίζεται. Παραμένει εκεί, συσσωρεύεται και κάποια στιγμή επιστρέφει με μεγαλύτερη ένταση. Δεν είναι τυχαίο ότι στις Βάκχες, η ύβρις γεννιέται από τη βεβαιότητα πως ότι δεν χωρά στον νόμο και στη λογική μπορεί απλώς να αποκλειστεί. Ούτε είναι τυχαίο ότι οι Tiger Lillies αφιέρωσαν μια ολόκληρη καριέρα σε ανθρώπους που η κοινωνία αντιμετωπίζει σαν να μην υπάρχουν. Και οι δύο μας θυμίζουν ότι το σκοτάδι δεν εξαφανίζεται όταν το αγνοείς απλώς αλλάζει μορφή.
Οι Tiger Lillies δεν έγιναν ποτέ πραγματικά mainstream επειδή είναι υπερβολικά σκοτεινοί, ούτε επειδή είναι δύσκολοι, αλλά επειδή αρνήθηκαν να κάνουν την τέχνη τους πιο ασφαλή. Δημιούργησαν έναν κόσμο όπου ο Μπρεχτ συναντά τον Κουρτ Βάιλ, η όπερα συναντά το punk, το βικτωριανό γκροτέσκο συναντά το σύγχρονο Λονδίνο και η φιλοσοφία μπορεί να συνυπάρχει με μια ιστορία για έναν αλκοολικό που πεθαίνει μόνος σε κάποιο σοκάκι. Δεν αναγνωρίζουν τα σύνορα ανάμεσα στην υψηλή και τη λαϊκή τέχνη γιατί πιστεύουν ότι η ανθρώπινη εμπειρία δεν αναγνωρίζει ποτέ τέτοιες διαχωριστικές γραμμές.
Σήμερα ζούμε σε μια εποχή που θεωρεί ότι δεν σοκάρεται πλέον με τίποτα. Βλέπουμε εικόνες πολέμου την ώρα που πίνουμε καφέ, προσπερνάμε τη δυστυχία με μια κίνηση του αντίχειρα και πιστεύουμε ότι έχουμε εξοικειωθεί με κάθε μορφή ανθρώπινου πόνου. Όσο περισσότερο συνηθίζουμε τις εικόνες, τόσο λιγότερο αντέχουμε τις ιδέες που μας αποσταθεροποιούν. Η τέχνη καλείται όλο και συχνότερα να επιβεβαιώσει τις βεβαιότητές μας αντί να τις αμφισβητήσει. Οι Tiger Lillies δεν μπήκαν ποτέ σε αυτή τη διαπραγμάτευση. Δεν αναζητούν την αποδοχή. Δεν ενδιαφέρονται να είναι αρεστοί. Δεν λειαίνουν τις γωνίες τους. Υπερασπίζονται μια ιδέα που σήμερα μοιάζει σχεδόν επαναστατική. Η τέχνη δεν υπάρχει για να μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα αλλά για να μας αναγκάζει να κοιτάζουμε εκεί όπου δεν θέλουμε.
Ίσως γι’ αυτό θυμάμαι ακόμη εκείνη τη βραδιά του 2003. Όχι επειδή είδα μία από τις πιο αλλόκοτες συναυλίες της ζωής μου. Αλλά επειδή βγαίνοντας από την αίθουσα είχα την αίσθηση ότι είχα παρακολουθήσει κάτι που δεν προσπαθούσε για να μου αρέσει. Προσπαθούσε να με ταρακουνήσει. Περισσότερο από είκοσι χρόνια μετά από εκείνη την πρώτη φορά που τους είδα καταλαβαίνω ότι αυτό δεν ήταν ποτέ το πραγματικό τους όπλο. Το σοκ κρατά λίγα λεπτά. Η πρόκληση ξεχνιέται γρήγορα. Εκείνο που μένει είναι η δυσάρεστη συνειδητοποίηση ότι όσα φοβόμαστε περισσότερο δεν βρίσκονται ποτέ έξω από εμάς αλλά μέσα μας. Εκεί συναντιούνται πραγματικά οι Βάκχες και οι Tiger Lillies. Δεν μας δείχνουν πόσο σκοτεινός μπορεί να γίνει ο κόσμος. Μας υπενθυμίζουν πόσο εύκολα το σκοτάδι βρίσκει θέση μέσα στον άνθρωπο.
