Η «Άλκηστις» παραμένει το μεγαλύτερο αίνιγμα του Ευριπίδη

Ο Δημήτρης Καραντζάς θα μπορούσε να διαλέξει τη «Μήδεια». Θα μπορούσε να διαλέξει τις «Βάκχες». Θα μπορούσε να επιστρέψει σε κάποιο από τα έργα του Ευριπίδη που προκαλούν σχεδόν αυτόματα το ενδιαφέρον του κοινού. Αντί γι’ αυτά, επέλεξε την «Άλκηστη». Ένα έργο που εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια αρνείται να εξηγήσει τον εαυτό του. Ένα έργο που αντιστέκεται σε κάθε εύκολη ερμηνεία, γιατί αρνείται να χωρίσει τον κόσμο σε ήρωες και ενόχους. Δεν προσφέρει βεβαιότητες. Αφήνει μόνο ανθρώπους που καλούνται να ζήσουν με τις συνέπειες των αποφάσεών τους. Η νέα παραγωγή του Εθνικού Θέατρου στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου 2026 μοιάζει να ξεκινά ακριβώς από αυτή την αβεβαιότητα. Ο Καραντζάς δεν επιχειρεί να εξηγήσει την «Άλκηστη». Την αφήνει να παραμείνει ένα έργο που μετακινείται διαρκώς κάτω από τα πόδια του θεατή. Η τραγωδία συνυπάρχει με το γκροτέσκο, ο τρόμος με μια απρόσμενη αίσθηση κωμικότητας, η τελετουργία με κάτι βαθιά ανθρώπινο και σχεδόν καθημερινό.

Ο μύθος είναι γνωστός. Ο Άδμητος μπορεί να αποφύγει τον θάνατο, αρκεί κάποιος άλλος να δεχθεί να πεθάνει στη θέση του. Οι γονείς του αρνούνται. Η Άλκηστις αποδέχεται τη μοίρα της. Μέχρι εδώ η ιστορία μοιάζει να μιλά για την απόλυτη αυτοθυσία. Ο Ευριπίδης όμως κάνει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον. Λίγο πριν από τον θάνατό της η Άλκηστις δεν μοιάζει με άνθρωπο που βαδίζει ήρεμος προς το πεπρωμένο του. Αποχαιρετά το σπίτι της, αγκαλιάζει τα παιδιά της, στέκεται μπροστά στη συζυγική της κλίνη και συνειδητοποιεί ότι δεν θέλει να εγκαταλείψει τίποτε από όσα αφήνει πίσω. Δεν πεθαίνει επειδή περιφρονεί τη ζωή. Πεθαίνει ενώ την αγαπά όσο ποτέ. Αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει ολόκληρο το έργο. Η Άλκηστις είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει τι πρόκειται να χάσει. Ακριβώς εκεί αρχίζει να γίνεται άβολη και η θέση του Άδμητου. Ο Ευριπίδης δεν τον παρουσιάζει ούτε ως τέρας ούτε ως έναν άνθρωπο που χωρά σε εύκολες κρίσεις. Τον αφήνει να ζήσει με μια γνώση που δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψει ποτέ. Η ζωή του συνεχίζεται επειδή η γυναίκα που αγαπά πέθανε για εκείνον. Δεν υπάρχει τρόπος να επιστρέψει στην προηγούμενη κανονικότητα.

Η παράσταση του Δημήτρη Καραντζά φαίνεται να εμπιστεύεται αυτή την ανθρώπινη αμφιβολία περισσότερο από οποιαδήποτε ιδεολογική ανάγνωση. Δεν αναζητά δικαστές ούτε αθώους. Παρακολουθεί ανθρώπους που βρίσκονται παγιδευμένοι μέσα σε μια απόφαση μεγαλύτερη από τους ίδιους. Γι’ αυτό και η σκηνοθεσία κινείται διαρκώς ανάμεσα σε διαφορετικούς τόνους, χωρίς να φοβάται τις αντιφάσεις ενός έργου που από την πρώτη του παρουσίαση, το 438 π.Χ., δυσκόλεψε ακόμη και όσους προσπάθησαν να το κατατάξουν ως τραγωδία ή ως έργο με χαρακτηριστικά σατυρικού δράματος.

Στο κέντρο αυτής της διαδρομής βρίσκονται η Ηρώ Μπέζου ως Άλκηστις και ο Γιάννης Νιάρρος ως Άδμητος. Εκείνη καλείται να δώσει σάρκα σε μια ηρωίδα που δεν συγκινεί επειδή θυσιάζεται, αλλά επειδή λίγο πριν από το τέλος αφήνει να φανεί πόσο βαθιά επιθυμεί να συνεχίσει να ζει. Εκείνος υποδύεται έναν άνθρωπο που σώζεται, χωρίς να μπορεί ποτέ να απαλλαγεί από το βάρος αυτής της σωτηρίας.

Και ύστερα έρχεται η τελευταία εικόνα. Ο Ηρακλής επιστρέφει την Άλκηστη από τον Άδη. Ο θάνατος έχει νικηθεί. Όμως ο Ευριπίδης επιλέγει να μην της δώσει ούτε μία λέξη. Η γυναίκα που επέστρεψε μένει σιωπηλή. Δεν είναι εύκολο να εξηγήσει κανείς αυτή τη σιωπή. Ίσως γιατί ο ίδιος ο ποιητής δεν θέλησε ποτέ να την εξηγήσει. Μπορεί να είναι το σημάδι μιας εμπειρίας που δεν περιγράφεται. Μπορεί να είναι η απόσταση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που αγαπήθηκαν αλλά δεν θα μπορέσουν ποτέ να ξεχάσουν τι μεσολάβησε. Μπορεί να είναι απλώς η υπενθύμιση ότι ακόμη και τα θαύματα δεν σβήνουν όσα έχουν ήδη συμβεί.

Γι’ αυτό η «Άλκηστις» εξακολουθεί να επιστρέφει στην Επίδαυρο. Όχι επειδή αφηγείται έναν μύθο για τον θάνατο και την ανάσταση, αλλά επειδή μιλά για κάτι πολύ πιο οικείο. Για τη στιγμή που ένας άνθρωπος καταλαβαίνει πόσο πολύ αγαπά τη ζωή ακριβώς τη στιγμή που είναι έτοιμος να τη χάσει. Μια αλήθεια που δεν ανήκει στην αρχαία Ελλάδα. Ανήκει σε κάθε εποχή.