Μια συζήτηση για τις δυνατότητες όλων των σωμάτων και για τον πνευματικό κόπο που γεννά Τέχνη.
Συναντιόμαστε στο «Σχολείον της Αθήνας – Ειρήνη Παπά», εκεί που γίνονται οι πρόβες για τις «Τρωάδες» του Ευριπίδη σε μετάφραση Γιάννη Τσαρούχη και διασκευή-σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου. Πρόκειται για μια παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου στην οποία ο Αργύρης Ξάφης συμμετέχει με μεγάλη χαρά για πολλούς λόγους κι ένας από αυτούς είναι ότι η συγκεκριμένη παράσταση θα είναι η πρώτη στην ιστορία της Επιδαύρου που θα είναι καθολικά προσβάσιμη με διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα, υπερτιτλισμό για κ/κωφά και βαρήκοα άτομα και ακουστική περιγραφή για άτομα με οπτική αναπηρία. Επίσης το Εθνικό Θέατρο έχει προβλέψει δυνατότητα μετακίνησης για θεατές με αισθητηριακές αναπηρίες προς και από το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου για την Παρασκευή 31 Ιουλίου. Στις «Τρωάδες» ένα ensemble 22 ερμηνευτριών και ερμηνευτών —μεταξύ των οποίων μέλη των Εν Δυνάμει— διαφορετικών ηλικιών, με και χωρίς αναπηρία, με ζωντανή μουσική επί σκηνής, μέσα από τη συνύπαρξη διαφορετικών σωμάτων, φωνών και εμπειριών, καταθέτουν μια σκηνική αφήγηση με κέντρο τη μουσικότητα.
«Το Εθνικό Θέατρο και γενικότερα οι εθνικοί οργανισμοί πρέπει να παρέχουν τη δυνατότητα καθολικής προσβασιμότητας. Θεωρώ ότι και το χειμώνα πρέπει να εφαρμόζεται αυτή η πρακτική, να ξέρεις δηλαδή ότι για παράδειγμα κάθε Τετάρτη όλοι θα έχουν πρόσβαση. Είναι απαραίτητο όλος ο κόσμος να μπορεί να συμμετάσχει ισοδύναμα», εξηγεί ο Αργύρης και κάπως έτσι ξεκινάει η συζήτησή μας.
Πώς προέκυψε η συμμετοχή σου στη συγκεκριμένη παράσταση;
Ο συνδετικός κρίκος και η μητέρα όλων μας είναι η Ελένη Ευθυμίου. Είναι ένας άνθρωπος που δουλεύει πολλά χρόνια με τους Εν Δυνάμει και που έχει μια φοβερή καριέρα στο θέατρο. Πιστεύω ότι η πρώτη της παράσταση στην Επίδαυρο είναι ένα πολύ ξεκάθαρο statement και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι επέλεξε τις Τρωάδες του Ευριπίδη· είναι το ιδανικό έργο για αυτό που θέλει να συμβεί. Δεν είμαστε εδώ μόνο και μόνο για να δηλώσουμε ότι είμαστε συμπεριληπτικοί χωρίς να έχουμε μια δραματουργία πάνω στην οποία έχει νόημα να δουλέψουμε. Θυμάμαι με ακρίβεια το τηλεφώνημα της Ελένης στο οποίο μου πρότεινε να έρθω στην παράσταση εξηγώντας μου τη συνθήκη και το σκεπτικό της. Της είπα κατευθείαν ναι, παρότι μέχρι εκείνη τη στιγμή είχα αποφασίσει να μη δουλέψω αυτό το καλοκαίρι.
Ποια είναι η συνθήκη και ποιο το σκεπτικό που σου εξήγησε;
Η συνθήκη είναι ότι δουλεύουμε μαζί με την ομάδα Εν Δυνάμει και το σκεπτικό είναι πως τα διαφορετικά σώματα όλων μας είναι ένας κόσμος που οδηγείται σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης -δεν είναι, στην παράσταση μας, μόνο οι γυναίκες της Τροίας εκεί. Όλο αυτό αφορά το σήμερα: τις χρόνιες προκαταλήψεις που έχουμε καταγεγραμμένες μέσα μας, τις παγιωμένες πεποιθήσεις μας για το τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει ένα σώμα, τις βεβαιότητές μας για το τι αξίζει ή δεν αξίζει σε έναν άνθρωπο ενώ στην πραγματικότητα δεν έχουμε ιδέα. Δεν έχουμε ιδέα και δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να κρίνουμε τις δυνατότητες και τις ικανότητες των άλλων. Έχουν ευτυχώς πια ανατραπεί τόσα πράγματα που θεωρούσαμε κάποτε σωστά, πράγματα που κι εγώ ως βλαξ πίστευα ότι είχα καταλάβει ή νόμιζα ότι ήξερα, όμως δεν είχα πάρει χαμπάρι.
Άρα τι έχεις μάθει από τις πρόβες και τι έχεις καταλάβει δουλεύοντας μαζί με τα μέλη των Εν Δυνάμει;
Καταλαβαίνω ότι έχω να κάνω με ανθρώπους με πολύ οξύ πνεύμα, των οποίων η δύναμη και η αντοχή σε έναν κόσμο, σαν αυτόν που τους περιβάλλει, μου φαίνεται πια μυθική και προς μίμηση. Βλέπω ότι σε πράγματα που εγώ θα κώλωνα και θα έκανα πίσω αυτοί προχωράνε σαν να μη συμβαίνει τίποτα ιδιαίτερα δύσκολο. Επίσης, τα παιδιά της ομάδας έχουν απίστευτο χιούμορ. Αυτή η συνάντηση και η σύμπραξη μαζί τους είναι τόσο κι ακόμη περισσότερο όμορφη από όσο την είχα φανταστεί, όταν μου την πρότεινε η Ελένη. Η επιλογή της να δουλέψουμε τις Τρωάδες που μιλάει ακριβώς για αυτή την ανθρώπινη διαλογή ως αποτέλεσμα ενός πολέμου ήταν ιδανική ως συγχρονικότητα και ως συνθήκη. Τα παιδιά της ομάδας φέρνουν στην πρόβα ένα ολόκληρο κόσμο που είναι αδιαπραγμάτευτος, που δεν έχει ανάγκη να μπει σε κάποια σύμβαση για να γίνει αρεστός, έναν κόσμο που είναι αληθινός από την αρχή μέχρι το τέλος. Αυτό με αναγκάζει ως καλλιτέχνη που μοιράζομαι τη σκηνή μαζί τους να είμαι κι εγώ αληθινός κι απόλυτα συνδεδεμένος με το παρόν. Στο θέατρο δεν αρκεί να λες τα λόγια για να συμβεί κάτι, πρέπει όντως να συμβαίνει αυτό που λες.
Έχεις διανύσει πολλά πολλά χιλιόμετρα στο θέατρο. Στους απολογισμούς που κάνεις κατά καιρούς έχεις ποτέ σκεφτεί ότι ίσως και να έχεις επαναπαυτεί σε ένα βαθμό βασιζόμενος στην πείρα άρα χάνοντας αυτό που μόλις είπες, την αληθινή σύνδεση με το παρόν;
Έχω την τύχη να διδάσκω, κι εκεί υπάρχει μια παρόμοια συνθήκη. Για να είμαι πειστικός και ακριβής σε αυτά που λέω και μαθαίνω στα παιδιά πρέπει τα εργαλεία μου να είναι ακονισμένα. Δεν με παίρνει να επαναπαυτώ. Την εποχή που σταμάτησα για 1-2 χρόνια να διδάσκω παρ’ ολίγο να συμβεί αυτό που περιγράφεις όμως τότε ήρθε «Το πιο όμορφο σώμα που έχει βρεθεί ποτέ σε αυτό το μέρος» και έδωσα εκεί όλη μου την επιστροφή ανανεώνοντας τα εργαλεία μου. Είμαι πορωμένος με τη σχολή -και γι’ αυτό έπρεπε να κάνω αυτό το σύντομο διάλειμμα και να επιστρέψω- είμαι εκεί όλη μέρα, είμαι αφοσιωμένος. Συνδέομαι με τους μαθητές, παίρνω ένα έτος και το πηγαίνω μέχρι τέλους τα επόμενα χρόνια οπότε σχηματίζω οικογένειες που δεν είναι κι εύκολο να τις αποχωριστείς όταν αποφοιτήσουν τα παιδιά. Νιώθω την απώλεια κι όσο κι αν λέμε «Δεν θα χαθούμε, θα ξαναβρεθούμε στη δουλειά» η αλήθεια είναι ότι η συνθήκη της οικογένειας όπως σχηματίζεται μέσα στη σχολή δεν μπορεί να έρθει ποτέ ξανά ίδια. Αυτή τη συνθήκη τη χτίζουμε βήμα βήμα, κι εγώ και τα παιδιά. Δεν τη χτίζουμε με γλυκόλογα αλλά με προσπάθεια, με κατάκτηση εμπιστοσύνης, με τη δημιουργία ενός χώρου που ο άλλος θα αισθανθεί ασφαλής να δείξει τις ανασφάλειες του. Η ανασφάλεια στο θέατρο μπορεί να είναι εφόδιο, μπορεί να είναι κάτι που θα το ποτίσεις και τελικά μέσα από αυτό θα ανθίσεις.
Στις Τρωάδες έχουμε την επίδειξη εξουσίας του νικητή πάνω στον ηττημένο.
Μα συνήθως αυτοί που ξεκινούν τους πολέμους δεν το κάνουν για να επιβιώσουν αλλά για να επιβληθούν.
Παρατηρώντας τον κόσμο τώρα έχουμε την εντύπωση ότι πόλεμοι γίνονται για να παραδειγματιστούν τρίτα μέρη. Δηλαδή η ισοπέδωση της Γάζας μοιάζει σαν να διακηρύσσει ότι δεν υπάρχει κανένα ηθικό όριο πια.
Απολύτως ισχύει αυτό.
Πώς ξεφεύγουμε από αυτό τον φαύλο κύκλο; Το έχουμε ζήσει ως ανθρωπότητα τόσες φορές, γιατί ακόμη βρισκόμαστε μέσα σε αυτή την αγριότητα;
Νομίζω ότι πρέπει να τελειώσουμε με αυτούς τους ηλικιωμένους ηγέτες άλλων εποχών. Είναι σύμπτωση ότι όλοι τους είναι γύρω στα 80, ανακαλούν παλιούς πολέμους και θεωρούν ότι μόνο έτσι λύνονται τα πράγματα απειλώντας μας συνεχώς με νέους; Νομίζω ότι δεν είναι τυχαίο. Ας τελειώνουμε με τους πολεμοχαρείς. Θεωρώ ότι πρέπει να μπουν μπροστά νέοι και θηλυκότητες. Ας μη μπούμε βέβαια σε μια ονοματολογία, ξέρουμε ότι έχουν υπάρξει γυναίκες πολιτικοί που έχουν καταπιεί την πατριαρχία και την εφαρμόζουν ακόμη χειρότερα και από άντρες. Αλλά πιστεύω στους νέους και στις θηλυκότητες ως συνολική οπτική και προοπτική, ως πρόσωπα που έχουν μια καλύτερη σχέση με την ίδια τη ζωή. Έχω κουραστεί απίστευτα απ’ αυτούς τους άντρες ηγέτες που το μόνο που τους νοιάζει είναι «ποιος την έχει μεγαλύτερη». Εδώ ο Τραμπ για να γιορτάσει τα 80α γενέθλια του διοργάνωσε αγώνες κατς στο προαύλιο του Λευκού Οίκου. Έλεος ρε φίλε!
Μια και μιλάμε για νέες οπτικές, πώς βλέπεις τη σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ Τέχνης και Τεχνητής Νοημοσύνης;
Νομίζω ότι όταν αφαιρέσεις από την τέχνη την ενέργεια που απαιτείται πνευματικά ώστε να παραχθεί παύει να ορίζεται ως τέχνη. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της τέχνης κι εκείνο που συμβάλλει επί της ουσίας στη βελτίωση του ανθρώπου είναι ο πνευματικός κόπος που πρέπει να καταβάλλεις για να δημιουργήσεις τέχνη, κόπος που συνδέεται και με τον χρόνο που διαθέτεις κοπιάζοντας. Το να χρειάζεσαι έξι μήνες για να γράψεις ένα βιβλίο είναι πιο κουραστικό από το να χρειάζεσαι μόλις δύο ώρες αλλά ταυτόχρονα εμπεριέχει μια συνισταμένη του χρόνου που συμβάλλει στη δημιουργία, μια συνισταμένη που ίσως στο μέλλον μπορέσουμε και να την αναλύσουμε. Ο συγγραφέας δεν παραμένει αναλλοίωτος αυτούς τους έξι μήνες της συγγραφής και η κατεύθυνση που παίρνει η γραφή του δεν είναι αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας απόφασης. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη αντικαταστήσει τον συγγραφέα είναι σαν να θέλουμε τη λύση μιας εξίσωσης χωρίς να ξέρουμε μαθηματικά, σαν να μας αρκεί μόνο το = (ίσον). Δεν έχει νόημα αν δεν ξέρεις την εξίσωση, δεν έχει νόημα εάν δεν ξέρεις την πράξη που προηγείται γιατί επί της ουσίας αυτή σου έχει μάθει τη ζωή, το = (ίσον) είναι απλώς η χαρά που κατάφερες να καταλήξεις.
