Υπάρχουν δημόσιες συζητήσεις που ξεκινούν από ένα περιστατικό αλλά στην πραγματικότητα αφορούν κάτι πολύ μεγαλύτερο. Η υπόθεση με τη συναυλία στο Αρχαίο Θέατρο του Δίου και την απόφαση να μη δοθεί άδεια για την ερμηνεία ενός τραγουδιού του Μάνου Χατζιδάκι είναι μία από αυτές. Η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από τον Γιώργο Χατζιδάκι, τον Μανώλη Μητσιά και το αν μια συγκεκριμένη απόφαση ήταν σωστή ή λανθασμένη. Το ουσιαστικό ερώτημα όμως βρίσκεται αλλού. Πότε ένα έργο σταματά να αποτελεί ιδιωτική υπόθεση και γίνεται κομμάτι της συλλογικής πολιτιστικής κληρονομιάς; Η απάντηση του νόμου είναι σαφής. Τα πνευματικά και ηθικά δικαιώματα προστατεύονται και οι νόμιμοι δικαιούχοι έχουν την ευθύνη να τα διαχειρίζονται. Και σωστά συμβαίνει αυτό. Χωρίς αυτή την προστασία τα έργα των δημιουργών θα ήταν εκτεθειμένα στην αυθαίρετη εκμετάλλευση, στην αλλοίωση και στη χυδαία εμπορευματοποίηση. Η προστασία της πνευματικής δημιουργίας δεν είναι εμπόδιο στον πολιτισμό· είναι προϋπόθεσή του. Το δύσκολο όμως αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η νομική βεβαιότητα.
Γιατί ο νόμος μπορεί να ορίσει ποιος έχει την ευθύνη ενός έργου. Δεν μπορεί όμως να ορίσει πότε ένα έργο αποκτά μια δεύτερη ζωή. Υπάρχει μια στιγμή όπου ένα τραγούδι παύει να είναι μόνο η δημιουργία ενός ανθρώπου και γίνεται μέρος της ζωής εκατομμυρίων άλλων. Τραγουδιέται σε σπίτια, σε παρέες, σε σχολικές γιορτές, σε συναυλίες, συνδέεται με προσωπικές αναμνήσεις και συλλογικές στιγμές. Εκεί συμβαίνει κάτι που δεν μπορεί να περιγραφεί εύκολα με νομικούς όρους. Το έργο εξακολουθεί να προστατεύεται αλλά ταυτόχρονα αρχίζει να ανήκει και στη μνήμη μιας κοινωνίας.
Ίσως γι’ αυτό η δημόσια συζήτηση γύρω από τον Χατζιδάκι μοιάζει ελλιπής. Εστιάζει αποκλειστικά στο δικαίωμα της διαχείρισης και σχεδόν καθόλου στην έννοια της πρόσβασης. Και όμως η πρόσβαση είναι εξίσου κρίσιμο ζήτημα για την πολιτιστική κληρονομιά. Αρκεί να κάνει κανείς ένα απλό πείραμα. Να προσπαθήσει να δει νόμιμα ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού κινηματογράφου. Ταινίες του Νίκου Κούνδουρου, του Τάκη Κανελλόπουλου, του Κώστα Φέρρη ή δεκάδες λιγότερο γνωστά έργα του παλιού ελληνικού σινεμά δεν είναι σταθερά διαθέσιμα στις σύγχρονες ψηφιακές πλατφόρμες. Κάποιες προβάλλονται περιστασιακά σε αφιερώματα ή εμφανίζονται για περιορισμένο χρονικό διάστημα στις δημόσιες ψηφιακές υπηρεσίες. Οι περισσότερες όμως παραμένουν δύσκολα προσβάσιμες για τον μέσο θεατή. Δεν αποτελούν μέρος της καθημερινής πολιτιστικής εμπειρίας των νεότερων γενεών. Είναι σαν να υπάρχουν μόνο στη μνήμη όσων πρόλαβαν να τις δουν.
Η μεγαλύτερη απειλή για ένα έργο δεν είναι πάντοτε η κακή χρήση του. Μερικές φορές είναι η απουσία του από τη ζωή των ανθρώπων.
Εδώ βρίσκεται μια αντίφαση που αξίζει να μας απασχολήσει περισσότερο από οποιαδήποτε μεμονωμένη διαφωνία. Η μεγαλύτερη απειλή για ένα έργο δεν είναι πάντοτε η κακή χρήση του. Μερικές φορές είναι η απουσία του από τη ζωή των ανθρώπων. Ένα έργο μπορεί να προστατεύεται υποδειγματικά και ταυτόχρονα να παραμένει αθέατο. Μπορεί να έχει απολύτως κατοχυρωμένα δικαιώματα και σχεδόν μηδενική παρουσία στη δημόσια ζωή. Νομικά είναι ασφαλές. Πολιτιστικά όμως κινδυνεύει να εξαφανιστεί από τη συλλογική μνήμη. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αίτημα χρήσης πρέπει να γίνεται δεκτό. Ούτε ότι οι δικαιούχοι οφείλουν να λένε πάντα «ναι». Σημαίνει όμως ότι η προστασία ενός έργου δεν μπορεί να εξαντλείται στην άσκηση ενός δικαιώματος. Οφείλει να συνοδεύεται και από μια διαρκή αγωνία ώστε το έργο να συνεχίσει να κυκλοφορεί, να ακούγεται, να προβάλλεται, να διαβάζεται και να συναντά νέους ανθρώπους. Οι μεγάλοι δημιουργοί δεν γράφουν μόνο για την εποχή τους. Γράφουν για ανθρώπους που δεν θα γνωρίσουν ποτέ.
Οι αρχαίες τραγωδίες εξακολουθούν να ανεβαίνουν επειδή κάθε σκηνοθέτης προσπαθεί να συνομιλήσει μαζί τους από τη δική του εποχή. Αν ο Σοφοκλής ανήκε μόνο στους συγγενείς του δεν θα υπήρχε σήμερα η «Αντιγόνη». Ο Σαίξπηρ συνεχίζει να ερμηνεύεται μέσα από νέες αισθητικές και πολιτικές αναγνώσεις. Η μουσική του Μότσαρτ δεν εκτελείται σήμερα όπως εκτελούνταν τον 18ο αιώνα. Η μουσική του Μπαχ ακούγεται με τρόπους που ο ίδιος δεν θα μπορούσε να φανταστεί. Ο Βαν Γκογκ πέθανε πιστεύοντας ότι απέτυχε. Ο Κάφκα ζήτησε να καούν τα χειρόγραφά του. Ο Μάλερ θεωρούνταν ξεπερασμένος για δεκαετίες. Αν η τέχνη παρέμενε εγκλωβισμένη στις συνθήκες της πρώτης της εμφάνισης, μεγάλο μέρος της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς θα είχε μετατραπεί σε ιστορικό έκθεμα και όχι σε ζωντανή εμπειρία. Η διάρκεια ενός μεγάλου έργου δεν εξαρτάται μόνο από την προστασία του. Εξαρτάται και από τη δυνατότητά του να αποκτά συνεχώς νέες ζωές.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό καθήκον όσων διαχειρίζονται μια πολιτιστική κληρονομιά. Όχι μόνο να τη φυλάσσουν από την ευτέλεια αλλά και να φροντίζουν να μη μετατραπεί σε μουσείο. Γιατί ένα έργο τέχνης δεν δημιουργήθηκε για να βρίσκεται ασφαλές μέσα σε ένα νομικό πλαίσιο. Δημιουργήθηκε για να συνομιλεί με την κοινωνία. Να αμφισβητείται, να επανερμηνεύεται, να συγκινεί και να αποκτά νέες σημασίες κάθε φορά που αλλάζει ο κόσμος γύρω του. Ο δημιουργός γεννά το έργο, ο νόμος το προστατεύει και οι κληρονόμοι το διαχειρίζονται. Μόνο το κοινό όμως μπορεί να του χαρίσει αυτό που καμία σύμβαση και κανένα δικαίωμα δεν μπορεί να εξασφαλίσει: μια δεύτερη ζωή.
Αυτή να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση κάθε πολιτισμού. Να βρει την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία και στην πρόσβαση. Γιατί ένα έργο δεν κινδυνεύει μόνο όταν παραποιείται. Κινδυνεύει και όταν, ενώ προστατεύεται άψογα, παύει σιγά σιγά να συναντά το κοινό για το οποίο δημιουργήθηκε. Αυτή είναι η πιο λεπτή ισορροπία που καλείται να υπηρετήσει όποιος κρατά στα χέρια του την τύχη ενός μεγάλου έργου.
