Υπάρχει μια φράση του Βρετανού συγγραφέα L. P. Hartley που θα έπρεπε να βρίσκεται στην πρώτη σελίδα κάθε βιβλίου Ιστορίας: «Το παρελθόν είναι μια ξένη χώρα. Εκεί κάνουν τα πράγματα διαφορετικά». Ελάχιστες φορές αντιμετωπίζουμε πραγματικά το παρελθόν σαν κάτι ξένο. Αντίθετα, επιμένουμε να πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι που έζησαν πριν από χιλιάδες χρόνια σκέφτονταν λίγο-πολύ όπως εμείς. Ότι είχαν τις ίδιες αγωνίες, τις ίδιες ηθικές βεβαιότητες και, αν ζούσαν σήμερα, θα συμφωνούσαν με τις δικές μας ιδέες για την ελευθερία, τη δικαιοσύνη, τον πόλεμο ή την ανθρώπινη φύση. Είναι το μεγαλύτερο λάθος που κάνουμε όταν διαβάζουμε τα κλασικά έργα. Δεν προσπαθούμε να καταλάβουμε έναν διαφορετικό κόσμο, προσπαθούμε να τον κάνουμε να μοιάζει στον δικό μας.
Η κινηματογραφική Οδύσσεια του Christopher Nolan προσφέρει ένα ιδανικό παράδειγμα. Η συζήτηση που ακολούθησε επικεντρώθηκε κυρίως στο αν ο σκηνοθέτης παρέμεινε πιστός στον Όμηρο, αν άλλαξε χαρακτήρες ή αν μετέφερε σωστά το πνεύμα του έπους. Είναι μια ενδιαφέρουσα κουβέντα αλλά μάλλον όχι η σημαντικότερη. Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο: γιατί αισθανόμαστε την ανάγκη να ξαναγράφουμε συνεχώς τον Όμηρο;
Η απάντηση είναι απλή. Επειδή κάθε εποχή ξαναγράφει το παρελθόν σύμφωνα με τις δικές της ανάγκες. Ο ομηρικός Οδυσσέας δεν είναι ο ήρωας που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στον σύγχρονο κινηματογράφο. Δεν αναζητά ψυχολογική λύτρωση ούτε βασανίζεται από τις ενοχές του. Δεν αισθάνεται την ανάγκη να εξηγήσει τον εαυτό του. Είναι ένας άνθρωπος που επιβιώνει χάρη στην ικανότητά του να αλλάζει πρόσωπα. Λέει ψέματα όταν χρειάζεται, εξαπατά όταν τον ωφελεί, κρύβει την ταυτότητά του, χρησιμοποιεί τον λόγο σαν όπλο. Η πανουργία του δεν παρουσιάζεται ως ηθικό ελάττωμα αλλά ως μορφή ευφυΐας. Ο Όμηρος δεν τον θαυμάζει επειδή είναι καλός άνθρωπος, αλλά επειδή είναι αποτελεσματικός.
Ο Nolan αντίθεταεπιλέγει έναν ήρωα βαθιά τραυματισμένο από τον πόλεμο. Η Τροία γίνεται ένα ψυχικό τραύμα που τον συνοδεύει σε όλο το ταξίδι προς την Ιθάκη. Η μεγαλύτερη μάχη δεν δίνεται απέναντι στον Πολύφημο ή στις Σειρήνες αλλά απέναντι στις αναμνήσεις του. Ο Οδυσσέας μοιάζει περισσότερο με έναν σύγχρονο βετεράνο που αναζητά συμφιλίωση με το παρελθόν του παρά με τον πολύτροπο ήρωα του ομηρικού κόσμου. Δεν πρόκειται για παρερμηνεία του Ομήρου. Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο η δική μας εποχή αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο. Η ταινία μεταφέρει το ηθικό κέντρο βάρους από την ομηρική έννοια της ύβρεως στη σύγχρονη έννοια του ψυχικού τραύματος. Αυτό ακριβώς κάνουν όλες οι εποχές. Δεν ανακαλύπτουν το παρελθόν προσπαθούν να το ερμηνεύουν.
Διαβάστε και αυτό στο Black Book:
Ο Μεσαίωνας διάβαζε τους αρχαίους διαφορετικά από την Αναγέννηση. Ο 19ος αιώνας αναζητούσε σε αυτούς την καταγωγή των εθνών. Ο 20ός τους χρησιμοποίησε για να εξηγήσει ιδεολογίες, επαναστάσεις και πολέμους. Σήμερα διαβάζουμε σχεδόν τα πάντα μέσα από την ψυχολογία. Αναζητούμε τραύματα, προσωπικές ενοχές, εσωτερικές συγκρούσεις και θεραπεία. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που ο Οδυσσέας μετατρέπεται σε έναν άνθρωπο που προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τον εαυτό του.
Το ίδιο συμβαίνει σχεδόν με κάθε μεγάλη μορφή του παρελθόντος. Ο Θουκυδίδης επιστρατεύεται για να εξηγήσει τη σύγκρουση Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας. Ο Μακιαβέλι γίνεται μόνιμος σχολιαστής της σύγχρονης πολιτικής. Ο Νίτσε χρησιμοποιείται από ανθρώπους που πιθανότατα θα δυσκολευόταν να αναγνωρίσει ως αναγνώστες του. Ο Τσε Γκεβάρα μετατρέπεται άλλοτε σε επαναστατικό σύμβολο και άλλοτε σε εμπορικό λογότυπο. Δεν συμβαίνει επειδή όλοι αυτοί ήταν διαχρονικοί. Συμβαίνει επειδή κάθε εποχή κατασκευάζει το παρελθόν που έχει ανάγκη. Μόνο που αυτή η διαδικασία έχει και ένα κόστος. Όσο περισσότερο προσαρμόζουμε τα κλασικά έργα στις δικές μας ηθικές βεβαιότητες, τόσο λιγότερο μας ξενίζουν. Η μεγαλύτερη αξία τους όμως βρίσκεται ακριβώς στην απόσταση που μας χωρίζει από αυτά.
Ο κόσμος του Ομήρου είναι πολύ πιο ξένος απ’ όσο συνήθως παραδεχόμαστε. Η φιλοξενία δεν είναι απλή ευγένεια αλλά ιερός νόμος. Το ψέμα δεν είναι πάντοτε καταδικαστέο. Η πανουργία μπορεί να αποτελεί αρετή. Οι ήρωες κλαίνε δημόσια χωρίς να θεωρείται ότι χάνουν τον ανδρισμό τους. Η εκδίκηση δεν είναι προσωπική εμμονή αλλά αποκατάσταση της τάξης του κόσμου. Δεν πρόκειται για λεπτομέρειες ενός μακρινού πολιτισμού. Πρόκειται για έναν διαφορετικό τρόπο να κατανοεί κανείς τον άνθρωπο.
Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας. Μιλάμε διαρκώς για τη σημασία της διαφορετικότητας, όμως δυσκολευόμαστε να αποδεχθούμε τη μεγαλύτερη διαφορετικότητα από όλες: ότι οι άνθρωποι του παρελθόντος δεν σκέφτονταν σαν εμάς και δεν είχαν καμία υποχρέωση να το κάνουν. Δεν επιστρέφουμε στα κλασικά έργα μόνο για να μάθουμε κάτι για τους αρχαίους. Επιστρέφουμε κυρίως για να επιβεβαιώσουμε όσα πιστεύουμε ήδη για τον εαυτό μας. Κι εκεί ακριβώς βρίσκεται η παγίδα. Όταν το παρελθόν μετατρέπεται σε καθρέφτη του παρόντος παύει να μας εκπλήσσει, να μας προκαλεί, να μας αλλάζει.
Γι’ αυτό η μεγαλύτερη προσφορά του Ομήρου δεν είναι ότι έγραψε ένα αθάνατο έπος. Είναι ότι, τρεις χιλιάδες χρόνια αργότερα, εξακολουθεί να αντιστέκεται στις προσπάθειές μας να τον κάνουμε σύγχρονό μας. Ο Όμηρος δεν αλλάζει, αλλάζουν οι αναγνώστες του. Η πραγματική δύναμη της Οδύσσειας είναι η υπεμθύμιση που μας κάνει ότι το παρελθόν δεν υπάρχει για να μας δικαιώνει. Υπάρχει για να μας αναγκάζει να αμφισβητούμε όσα θεωρούμε αυτονόητα.
