Ο άνθρωπος έχει χαρτογραφήσει το γονιδίωμά του, έχει στείλει διαστημόπλοια έξω από το ηλιακό σύστημα και μπορεί να παρατηρεί το Σύμπαν όπως ήταν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια. Κι όμως, εξακολουθεί να μην μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα σε ένα ερώτημα που τον συνοδεύει από την αυγή της ύπαρξής του. Γιατί σχεδόν όλοι χρησιμοποιούμε το δεξί χέρι; Δεν πρόκειται για μια συνήθεια που μαθαίνεται ούτε για μια πολιτισμική σύμβαση. Αν συνέβαινε αυτό, οι κοινωνίες θα εμφάνιζαν μεγάλες διαφορές. Αντίθετα, είτε κοιτάξει κανείς έναν σύγχρονο άνθρωπο στην Αθήνα, είτε έναν κυνηγό της παλαιολιθικής εποχής, είτε έναν πληθυσμό στην Αφρική ή στην Ασία, θα συναντήσει σχεδόν την ίδια αναλογία. Περίπου το 90% των ανθρώπων είναι δεξιόχειρες. Το πιο παράξενο δεν είναι ότι υπάρχουν αριστερόχειρες. Το πραγματικά παράξενο είναι ότι εδώ και εκατομμύρια χρόνια το ποσοστό τους παραμένει σχεδόν αμετάβλητο.
Αυτός ο αριθμός έχει εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους γρίφους της ανθρώπινης εξέλιξης. Κάτι συνέβη πολύ πριν εμφανιστεί ο σύγχρονος άνθρωπος και άφησε ένα αποτύπωμα που διατηρείται μέχρι σήμερα σε κάθε ήπειρο και σε κάθε πολιτισμό. Οι επιστήμονες προσπαθούν εδώ και δεκαετίες να καταλάβουν τι ακριβώς ήταν αυτό. Η αναζήτηση ξεκίνησε με την ελπίδα μιας απλής απάντησης. Ένα γονίδιο, μια μετάλλαξη, μια εξελικτική στιγμή που θα εξηγούσε γιατί σχεδόν όλοι καταλήγουμε να γράφουμε, να τρώμε ή να πιάνουμε ένα εργαλείο με το ίδιο χέρι. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη.
Όσο περισσότερα μαθαίνουμε για τον ανθρώπινο εγκέφαλο, τόσο πιο καθαρό γίνεται ότι η δεξιοχειρία δεν αφορά μόνο το χέρι. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώθηκε ο ίδιος ο άνθρωπος. Στους περισσότερους από εμάς, το αριστερό ημισφαίριο ελέγχει τόσο τις λεπτές κινήσεις του δεξιού χεριού όσο και τη γλώσσα. Για χρόνια αυτή η συνύπαρξη θεωρούνταν μια ενδιαφέρουσα αλλά τυχαία σύμπτωση. Σήμερα αρκετοί ερευνητές πιστεύουν ότι ίσως αποτελεί το κλειδί της ιστορίας.
Η πιο ισχυρή θεωρία υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη γλώσσα δεν γεννήθηκε αρχικά από τη φωνή αλλά από τις χειρονομίες. Πολύ πριν αποκτήσουμε λέξεις οι πρόγονοί μας έπρεπε να συνεννοηθούν. Έδειχναν, προειδοποιούσαν, ζητούσαν βοήθεια, μοίραζαν ρόλους στο κυνήγι, μετέδιδαν πληροφορίες. Τα χέρια έγιναν το πρώτο μέσο σύνθετης επικοινωνίας. Όσο αυτές οι κινήσεις εξελίσσονταν, τόσο εξελισσόταν και ο εγκέφαλος που τις παρήγαγε. Όταν εμφανίστηκε αργότερα ο προφορικός λόγος, δεν δημιουργήθηκε από το μηδέν. Πάτησε πάνω σε ένα νευρωνικό σύστημα που είχε ήδη μάθει να οργανώνει πολύπλοκα νοήματα μέσα από την κίνηση. Αν αυτή η υπόθεση είναι σωστή, τότε κάθε φορά που χρησιμοποιούμε το δεξί μας χέρι για να γράψουμε μια πρόταση, επαναλαμβάνουμε μια συμπεριφορά που ίσως συνδέεται άμεσα με τη γέννηση της ανθρώπινης γλώσσας.
Το εντυπωσιακό είναι ότι οι ενδείξεις γι’ αυτή την ιστορία δεν προέρχονται μόνο από τη νευροεπιστήμη. Βρίσκονται και στις πέτρες. Οι πρώτοι άνθρωποι δεν άφησαν ούτε βιβλία ούτε αφηγήσεις, άφησαν όμως εργαλεία. Ο τρόπος με τον οποίο αποσπούσαν μια λεπίδα από έναν πυρόλιθο αποκαλύπτει ποιο χέρι χρησιμοποιούσαν. Οι αρχαιολόγοι μπορούν να διαβάσουν αυτά τα ίχνη με αξιοσημείωτη ακρίβεια. Και σχεδόν όλα δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση. Ήδη πριν από δυόμισι εκατομμύρια χρόνια, οι περισσότεροι πρόγονοί μας φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν κυρίως το δεξί τους χέρι.
Δεν υπήρξε μια στιγμή όπου όλα άλλαξαν. Η εξέλιξη δεν λειτουργεί έτσι. Η όρθια βάδιση άφησε τα χέρια ελεύθερα, τα εργαλεία έγιναν πιο σύνθετα, η γνώση άρχισε να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά. Η συνεργασία έγινε απαραίτητη για την επιβίωση και η επικοινωνία εξελίχθηκε. Κάθε στάδιο ενίσχυε το προηγούμενο και μαζί διαμόρφωσαν αυτό που σήμερα θεωρούμε αυτονόητο. Η δεξιοχειρία δεν είναι το αποτέλεσμα μιας μοναδικής ανακάλυψης της φύσης αλλά ενός αργού εξελικτικού διαλόγου ανάμεσα στον εγκέφαλο, το σώμα, τον πολιτισμό και την ανάγκη του ανθρώπου να συνεργαστεί.
Η γενετική επιβεβαίωσε αυτή την πολυπλοκότητα. Οι ερευνητές περίμεναν ότι θα ανακάλυπταν ένα μικρό σύνολο γονιδίων που θα εξηγούσε τη δεξιοχειρία. Αντί γι’ αυτό εντόπισαν δεκάδες γονιδιακές παραλλαγές, καθεμία με ελάχιστη επιρροή. Καμία από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει γιατί εννέα στους δέκα ανθρώπους χρησιμοποιούν το ίδιο χέρι. Η βιολογία, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα όταν πρόκειται για τον άνθρωπο, αρνήθηκε να προσφέρει μια εύκολη απάντηση.
Αν η δεξιοχειρία υπήρξε τόσο επιτυχημένη εξελικτικά, γιατί οι αριστερόχειρες δεν εξαφανίστηκαν ποτέ; Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξηγήσεις προέρχεται από τη θεωρία παιγνίων. Όταν η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού χρησιμοποιεί το δεξί χέρι, ο αριστερόχειρας γίνεται απρόβλεπτος. Στην πυγμαχία, στην ξιφασκία και σε άλλα αθλήματα επαφής εμφανίζονται σε ποσοστά μεγαλύτερα από εκείνα που θα περίμενε κανείς. Το πλεονέκτημά τους όμως υπάρχει μόνο όσο παραμένουν μειονότητα. Αν όλοι ήταν αριστερόχειρες, το πλεονέκτημα θα εξαφανιζόταν αμέσως. Η φύση φαίνεται πως δεν επιδιώκει πάντα την ομοιομορφία. Συχνά προτιμά μια εύθραυστη ισορροπία.
Ξεκινά από μια κίνηση που επαναλαμβάνουμε εκατοντάδες φορές κάθε μέρα χωρίς να της δίνουμε σημασία και καταλήγει σε ένα από τα βαθύτερα ερωτήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη. Το χέρι με το οποίο κρατάμε ένα μολύβι, ένα ποτήρι ή το κινητό μας δεν είναι απλώς το χέρι που μας βολεύει περισσότερο. Είναι το αποτέλεσμα μιας εξελικτικής διαδρομής που ξεκίνησε πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια και ίσως συνδέεται με τη στιγμή που ο άνθρωπος άρχισε να επικοινωνεί, να διδάσκει, να μεταδίδει γνώση και τελικά να δημιουργεί πολιτισμό.
Είναι σπάνιο μια τόσο ασήμαντη καθημερινή κίνηση να κουβαλά τόσο βαθιά ιστορία. Όσο καλύτερα γνωρίζουμε τον άνθρωπο, τόσο περισσότερο συνειδητοποιούμε ότι μερικά από τα μεγαλύτερα μυστήρια του βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας. Ή, για την ακρίβεια, στο χέρι μας.
