«Ο σεισμός στη Χιλή»: Όταν η καταστροφή τελειώνει επιστρέφουν οι άνθρωποι

Ένας άνδρας βρίσκεται στη φυλακή και ετοιμάζεται να αυτοκτονήσει. Μια γυναίκα περιμένει την εκτέλεσή της. Και τότε η γη ανοίγει. Τα κτίρια πέφτουν, οι δρόμοι εξαφανίζονται, οι νεκροί είναι χιλιάδες και, μέσα σε αυτή την απόλυτη καταστροφή, δύο άνθρωποι που η κοινωνία είχε ήδη καταδικάσει αποκτούν ξαφνικά μια δεύτερη ευκαιρία. Αυτή είναι η αφετηρία του «Σεισμού στη Χιλή» του Χάινριχ φον Κλάιστ, που παρουσιάζει το ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας, σε μετάφραση του Θοδωρή Δασκαρόλη και σκηνοθεσία του Δημήτρη Σταυρόπουλου. Η παράσταση ανεβαίνει στις 31 Αυγούστου και 1 Σεπτεμβρίου, στο πλαίσιο του 69ου Φεστιβάλ Φιλίππων, στο κτίριο του πρώην Lord στην Καβάλα, και στη συνέχεια ταξιδεύει στην Αθήνα, στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, για τρεις παραστάσεις στις 18, 19 και 20 Σεπτεμβρίου.

Ο Κλάιστ γράφει μια ιστορία καταστροφής, αλλά δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για την καταστροφή. Τον ενδιαφέρει αυτό που απομένει όταν πέσουν τα κτίρια, οι θεσμοί, οι κοινωνικές συμβάσεις και οι βεβαιότητες που μέχρι πριν από λίγα λεπτά έμοιαζαν ακλόνητες. Στο Σαντιάγο του 1647, ο Χερώνυμο Ρουγκέρα βρίσκεται φυλακισμένος, καταδικασμένος από έναν κόσμο που θεωρεί τη σχέση του με τη Χοζέφε έγκλημα. Εκείνη βρίσκεται επίσης αντιμέτωπη με την τιμωρία. Λίγο πριν όλα τελειώσουν, ο σεισμός καταστρέφει την πόλη και μαζί της, έστω προσωρινά, ολόκληρο το σύστημα που είχε αποφασίσει ποιος είναι αθώος, ποιος ένοχος, ποιος αξιοπρεπής και ποιος πρέπει να εξαφανιστεί. Για μερικές στιγμές συμβαίνει κάτι σχεδόν αδιανόητο: η καταστροφή δημιουργεί ελευθερία.

Οι κοινωνικές διαφορές χάνουν τη σημασία τους. Οι άνθρωποι βοηθούν ο ένας τον άλλον. Όταν ολόκληρη η πόλη έχει μετατραπεί σε ερείπια, η προηγούμενη ζωή μοιάζει παράξενα μακρινή. Δεν υπάρχει πια η πολυτέλεια της κοινωνικής καταδίκης· υπάρχει μόνο η ανάγκη της επιβίωσης. Ο Κλάιστ αφήνει για λίγο να φανεί η πιθανότητα ενός διαφορετικού κόσμου, στον οποίο η ανθρώπινη αλληλεγγύη μπορεί να αποδειχθεί ισχυρότερη από τους κανόνες που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν κατασκευάσει. Και ύστερα ο παλιός κόσμος επιστρέφει.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη σκληρότητα του έργου. Ο σεισμός μπορεί να γκρεμίσει μια πόλη μέσα σε λίγα λεπτά, αλλά δεν μπορεί να καταστρέψει τις προκαταλήψεις της. Οι άνθρωποι ξαναβρίσκουν τις παλιές τους ταυτότητες, τις ενοχές, τις θρησκευτικές βεβαιότητες, την ανάγκη να βρουν υπεύθυνους και να αποκαταστήσουν τη γνωστή τάξη πραγμάτων. Και η κοινωνία που για μια στιγμή είχε ανακαλύψει την αλληλεγγύη ανακαλύπτει ξανά τη βία.

Γι’ αυτό και «Ο σεισμός στη Χιλή» μοιάζει πολύ λιγότερο μακρινός απ’ όσο υποδηλώνουν ο τίτλος και η εποχή του. Ο Κλάιστ μιλά για κάτι που επανέρχεται ύστερα από κάθε μεγάλη κρίση: εκείνες τις σύντομες περιόδους όπου οι άνθρωποι πείθονται ότι η καταστροφή τούς άλλαξε. Ότι μετά την εμπειρία του φόβου, της απώλειας ή της κοινής απειλής θα υπάρξει περισσότερη κατανόηση, περισσότερη αλληλεγγύη, ίσως ακόμη και ένας δικαιότερος κόσμος.

Μέχρι να επιστρέψει η κανονικότητα. Και μαζί της να επιστρέψουν σχεδόν όλα όσα υποτίθεται ότι είχαμε αφήσει πίσω. Η ιστορία του Κλάιστ έχει αυτή την παράξενη αντιστροφή: η φύση, παρότι σκοτώνει αδιακρίτως, δεν είναι τελικά η πιο τρομακτική δύναμη του έργου. Ο σεισμός δεν γνωρίζει κοινωνικές τάξεις, ηθικούς κανόνες ή αμαρτίες. Οι άνθρωποι τα γνωρίζουν. Και μόλις ξαναβρούν το έδαφος κάτω από τα πόδια τους, σπεύδουν να τα επαναφέρουν. Αυτό ακριβώς το σκοτεινό ερώτημα βρίσκεται στον πυρήνα της παράστασης που σκηνοθετεί ο Δημήτρης Σταυρόπουλος: τι απομένει από τον πολιτισμό όταν καταρρεύσουν οι υλικές δομές του και, κυρίως, πόσο διαρκεί η ανθρωπιά που εμφανίζεται μέσα στην καταστροφή;

Στην παράσταση παίζουν οι Μαργαρίτα Αλεξιάδη, Αναστάσης Γεωργούλας, Εριέττα Μανούρη και Γιώργος Φασουλάς. Τη σκηνογραφία και τον σχεδιασμό φωτισμού υπογράφει ο Βασίλης Αποστολάτος, τη μουσική και τον ηχητικό σχεδιασμό ο Δήμος Βρύζας, την ενδυματολογία η Αλεξάνδρα – Αναστασία Φτούλη και την κινησιολογία η Λούκια Κονιδάρη, η οποία είναι επίσης βοηθός σκηνοθέτη.

Η παράσταση παρουσιάζεται στις 31 Αυγούστου και 1 Σεπτεμβρίου, στις 21:00, στο κτίριο του πρώην Lord στην Καβάλα, στο πλαίσιο του 69ου Φεστιβάλ Φιλίππων. Στις 18, 19 και 20 Σεπτεμβρίου μεταφέρεται στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στην Αθήνα, συνεχίζοντας για δεύτερη χρονιά τη συνεργασία της Εναλλακτικής Σκηνής με το ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας.

Ο «Σεισμός στη Χιλή» δεν ρωτά απλώς τι κάνει ο άνθρωπος όταν ο κόσμος του καταρρέει. Ρωτά κάτι δυσκολότερο: τι κάνει όταν ο κόσμος αρχίζει πάλι να στέκεται όρθιος. Και η απάντηση του Κλάιστ δεν είναι ιδιαίτερα καθησυχαστική.