Platforms Project 2026: Εκεί όπου η τέχνη οργανώνεται μόνη της

Η σύγχρονη τέχνη έχει αποκτήσει εδώ και χρόνια τη δική της γεωγραφία εξουσίας. Μεγάλες γκαλερί, διεθνείς φουάρ, δημοπρασίες εκατομμυρίων, μουσεία που λειτουργούν σαν παγκόσμια brands και μερικές πόλεις που, για λίγες ημέρες κάθε χρόνο, γίνονται τόποι συνάντησης συλλεκτών, επιμελητών και ανθρώπων που μπορούν να αποφασίσουν ποιος καλλιτέχνης θα βρίσκεται στο επόμενο δωμάτιο και ποιος θα παραμείνει έξω από αυτό. Υπάρχει όμως και μια παράλληλη ιστορία της τέχνης, λιγότερο λαμπερή και συχνά περισσότερο ενδιαφέρουσα. Είναι η ιστορία των ανθρώπων που δεν περιμένουν να τους παραχωρηθεί χώρος. Τον δημιουργούν μόνοι τους.

Αυτή είναι ίσως η καλύτερη αφετηρία για να δει κανείς το Platforms Project 2026, που από τις 17 έως τις 20 Σεπτεμβρίου καταλαμβάνει το Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων στην οδό Λένορμαν. Οι αριθμοί είναι αρκετοί για να προκαλέσουν τον συνηθισμένο εντυπωσιασμό ενός δελτίου Τύπου: 66 καλλιτεχνικές πλατφόρμες, περισσότεροι από 1.100 καλλιτέχνες από 22 χώρες, 57 performances, ομιλίες, ημερίδες, workshops, παρουσιάσεις βιβλίων, ξεναγήσεις και εκπαιδευτικές δράσεις. Αλλά οι αριθμοί εξηγούν το μέγεθος, όχι τον λόγο για τον οποίο αυτή η διοργάνωση έχει ενδιαφέρον.

Η λέξη που έχει σημασία εδώ είναι «πλατφόρμα». Όχι γκαλερί. Όχι περίπτερο. Όχι booth. Πλατφόρμα σημαίνει ότι πριν υπάρξει η έκθεση υπήρξε μια ομάδα ανθρώπων που αποφάσισε ότι είχε λόγο να υπάρχει. Μια συλλογικότητα, ένα εργαστήριο, ένα δίκτυο, ένας προσωρινός χώρος συνεργασίας. Σε μια εποχή όπου μεγάλο μέρος του πολιτισμού οργανώνεται γύρω από την προσωπική αναγνωρισιμότητα, το Platforms Project επιμένει σε κάτι σχεδόν αντίθετο: στην καλλιτεχνική κοινότητα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η συλλογικότητα αποτελεί από μόνη της καλλιτεχνική αρετή. Οι ανεξάρτητες δομές μπορούν να γίνουν εξίσου κλειστές, προβλέψιμες ή αυτάρεσκες με τους θεσμούς που συχνά επιχειρούν να παρακάμψουν. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού. Στο γεγονός ότι δημιουργούν έναν χώρο όπου το έργο δεν εμφανίζεται μόνο ως τελικό αντικείμενο, έτοιμο να αξιολογηθεί, να φωτογραφηθεί ή να αποκτηθεί, αλλά ως αποτέλεσμα σχέσεων. Και αυτές οι σχέσεις είναι ο πραγματικός ιστός μιας διοργάνωσης σαν το Platforms.

Το παράλληλο πρόγραμμα κάνει αυτή τη λογική περισσότερο ορατή. Οι συζητήσεις κινούνται από την έμφυλη βία και το θεσμικό της πλαίσιο μέχρι τη φωτογραφία ως τρόπο διαπραγμάτευσης του σύγχρονου κόσμου, την οικολογία, τη φιλοσοφία, την επιμέλεια εκθέσεων και τη θέση του καλλιτέχνη μέσα στη σημερινή κοινωνία. Το εύρος μπορεί εύκολα να μοιάσει χαοτικό. Αλλά η σύγχρονη τέχνη, όταν παραμένει πραγματικά σύγχρονη, δύσκολα μπορεί να είναι τακτοποιημένη. Κουβαλάει μέσα της όσα συμβαίνουν γύρω της, από την πολιτική και το σώμα μέχρι την τεχνολογία, το φύλο, τη μνήμη και την οικολογική κρίση.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία των Open Studios. Εργαστήρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας, της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής παρουσιάζουν έργα φοιτητών μέσα στον ίδιο εκθεσιακό χώρο. Η συνύπαρξη ανθρώπων που μόλις αρχίζουν να διαμορφώνουν τη γλώσσα τους με καλλιτέχνες και συλλογικότητες που έχουν ήδη δημιουργήσει δίκτυα και παρουσία δεν είναι μια μικρή λεπτομέρεια του προγράμματος. Είναι ίσως μια από τις πιο καθαρές εκφράσεις της ιδέας του.

Και μετά υπάρχει η μνήμη. Η παράλληλη έκθεση M#3, Moments, Meeting, Memories κοιτάζει προς την ίδια την ιστορία του Platforms Project και θέτει ένα ερώτημα που σπάνια κάνουν οι μεγάλες διοργανώσεις στον εαυτό τους: τι μένει όταν τελειώσει μια έκθεση; Ένα έργο που θυμόμαστε; Μια φωτογραφία στο κινητό; Μια γνωριμία; Μια συνεργασία που άρχισε τυχαία ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα συναντιούνταν ποτέ; Η έκθεση αντιμετωπίζει την ιστορία του θεσμού όχι μόνο ως ακολουθία έργων, αλλά ως συσσώρευση εμπειριών, σχέσεων και συναντήσεων.

Αυτό είναι τελικά και το περισσότερο ενδιαφέρον στοιχείο του Platforms Project. Δεν υπόσχεται να μας δείξει πού κατευθύνεται η τέχνη, σαν να υπάρχει ένας δρόμος και κάποιος να διαθέτει τον χάρτη. Προσφέρει κάτι λιγότερο θεαματικό και πιθανώς χρησιμότερο: ένα στιγμιότυπο από τους τρόπους με τους οποίους άνθρωποι σε διαφορετικές χώρες προσπαθούν σήμερα να συνεχίσουν να φτιάχνουν τέχνη, να βρίσκουν ο ένας τον άλλον και να δημιουργούν τις δικές τους μικρές υποδομές μέσα σε έναν κόσμο που ευνοεί όλο και περισσότερο τους μεγάλους παίκτες.

Για τέσσερις ημέρες, το παλιό Καπνεργοστάσιο θα γεμίσει έργα, φωνές, performances, συζητήσεις, παιδιά, φοιτητές, καλλιτέχνες και ανθρώπους που απλώς μπήκαν για να δουν τι συμβαίνει. Και κάπου ανάμεσα σε όλα αυτά βρίσκεται η ουσία μιας διοργάνωσης που δεν χρειάζεται να προσποιηθεί ότι είναι η επόμενη μεγάλη διεθνής art fair. Το πιο ενδιαφέρον πράγμα που μπορεί να κάνει είναι ακριβώς το αντίθετο: να παραμείνει ένας τόπος όπου η τέχνη συναντιέται πριν προλάβει να γίνει βιομηχανία.