Όταν ο Λιονέλ Μέσι βγει στον αγωνιστικό χώρο για τον ημιτελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου απέναντι στην Αγγλία, εκατομμύρια άνθρωποι θα δουν μια μαύρη φανέλα με μπλε διακοσμητικές γραμμές. Οι περισσότεροι θα τη χαρακτηρίσουν μία από τις πιο όμορφες εμφανίσεις της διοργάνωσης. Λίγοι θα γνωρίζουν ότι οι γραμμές αυτές επιχειρούν να χωρέσουν πάνω σε ένα κομμάτι ύφασμα περισσότερο από έναν αιώνα αργεντίνικης ιστορίας. Ακόμη λιγότεροι θα ξέρουν ότι οι ίδιοι οι καλλιτέχνες που αφιέρωσαν τη ζωή τους σε αυτή την τέχνη δεν είναι βέβαιοι πως αναγνωρίζουν το έργο τους. Αυτός είναι ο λόγος που η δεύτερη εμφάνιση της Αργεντινής είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα από όσο δείχνει με την πρώτη ματιά.
Η έμπνευσή της προέρχεται από το fileteado porteño, μια μορφή λαϊκής τέχνης που γεννήθηκε στο Μπουένος Άιρες στις αρχές του 20ού αιώνα. Όχι σε κάποια σχολή καλών τεχνών ούτε σε κάποιο αριστοκρατικό σαλόνι, αλλά στους δρόμους μιας πόλης που άλλαζε πρόσωπο χάρη στους μετανάστες που ερχόντουσαν από την Ευρώπη. Πολλοί από αυτούς έβαφαν τις άμαξες που μετέφεραν εμπορεύματα και με τα χρώματα που περίσσευαν, άρχισαν να σχεδιάζουν λουλούδια, κορδέλες, σπείρες και περίτεχνα γράμματα. Δεν είχαν την αίσθηση ότι δημιουργούσαν μια νέα αισθητική σχολή. Ήθελαν απλώς η άμαξα τους να ξεχωρίζει. Σχεδόν όλες οι μεγάλες λαϊκές παραδόσεις γεννιούνται έτσι. Όχι από κάποιο μεγαλεπήβολο σχέδιο, αλλά από μια μικρή καθημερινή ανάγκη που επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε κάποια στιγμή μετατρέπεται σε ταυτότητα.
Το fileteado άφησε γρήγορα πίσω του τις άμαξες. Πέρασε στα φορτηγά, στα θρυλικά λεωφορεία του Μπουένος Άιρες, στις ταμπέλες των καταστημάτων, στις προσόψεις, στις αφίσες. Δεν ήταν τέχνη για μουσεία. Ήταν τέχνη για τους ανθρώπους του δρόμου. Ίσως γι’ αυτό έγινε τόσο αγαπητή. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί η Adidas διάλεξε αυτή την παράδοση για τη φανέλα της εθνικής ομάδας. Τα τελευταία χρόνια οι μεγάλες αθλητικές εταιρείες σχεδιάζουν αφηγήσεις. Η Νιγηρία αξιοποίησε τα παραδοσιακά μοτίβα των υφαντών της. Το Μεξικό αναζήτησε την έμπνευσή του στον πολιτισμό των Αζτέκων. Το Βέλγιο απέτισε φόρο τιμής στον Ρενέ Μαγκρίτ. Η Αργεντινή επέλεξε μια μορφή τέχνης που γεννήθηκε στις γειτονιές του Μπουένος Άιρες. Δεν πρόκειται μόνο για αισθητική επιλογή. Είναι μια διαφορετική αντίληψη για το τι μπορεί να είναι μια ποδοσφαιρική φανέλα.
Κάποτε οι εθνικές εμφανίσεις εξυπηρετούσαν τον απλό σκοπό να ξεχωρίζουν οι ομάδες μέσα στο γήπεδο. Σήμερα καλούνται να εκπροσωπήσουν ολόκληρες χώρες. Να γίνουν συλλεκτικά αντικείμενα, αναμνηστικά και φορείς μιας εθνικής αφήγησης. Για εκατομμύρια ανθρώπους η πρώτη εικόνα της Βραζιλίας είναι μια κίτρινη φανέλα. Της Ολλανδίας, το πορτοκαλί. Της Αργεντινής, οι γαλάζιες και λευκές ρίγες. Πολύ πριν γνωρίσουμε μια χώρα έχουμε γνωρίσει τα χρώματά της.
Οι σημαντικότεροι καλλιτέχνες του fileteado αναγνώρισαν την πρόθεση της Adidas, αλλά εξέφρασαν και μια ένσταση. Υποστηρίζουν ότι το σχέδιο της φανέλας δεν αποτυπώνει πραγματικά την τέχνη τους. Οι χαρακτηριστικές συμμετρίες, οι περίπλοκες διακοσμήσεις και η τεχνική του fileteado έχουν απλουστευθεί τόσο ώστε αυτό που βλέπουμε να μοιάζει περισσότερο με την ιδέα που έχει ένας σύγχρονος designer για το fileteado παρά με το ίδιο το fileteado. Η παρατήρησή τους ξεπερνά το ποδόσφαιρο. Αφορά κάθε φορά που μια τοπική κουλτούρα μετατρέπεται σε παγκόσμιο προϊόν. Κάθε φορά που μια εταιρεία προσπαθεί να συμπυκνώσει μια ιστορία δεκαετιών μέσα σε ένα σχέδιο. Πού τελειώνει ο φόρος τιμής και πού αρχίζει η εμπορική αξιοποίηση; Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά.
Χωρίς αυτή τη φανέλα, εκατομμύρια φίλαθλοι πιθανότατα δεν θα είχαν ακούσει ποτέ τη λέξη fileteado. Η παγκόσμια αγορά συχνά ισοπεδώνει τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Μερικές φορές όμως γίνεται και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να τις γνωρίσει ο υπόλοιπος κόσμος. Η συζήτηση γύρω από τη συγκεκριμένη εμφάνιση είναι ενδιαφέρουσα γιατί δεν αφορά μόνο το αν η φανέλα είναι όμορφη, αλλά το πως μια χώρα επιλέγει να αφηγηθεί τον εαυτό της. Αυτή την αφήγηση δεν θα την ολοκληρώσει ούτε ένας σχεδιαστής ούτε ένας ιστορικός της τέχνης. Θα την ολοκληρώσει το ίδιο το ποδόσφαιρο.
Αν η Αργεντινή αποκλείσει την Αγγλία και φτάσει μέχρι την κατάκτηση του Παγκοσμίου Κυπέλλου φορώντας αυτή την εμφάνιση, οι περισσότεροι δεν θα θυμούνται αν οι καμπύλες της απέδιδαν πιστά το fileteado. Θα θυμούνται ότι μια μορφή λαϊκής τέχνης γεννημένη πάνω σε ξύλινες άμαξες στους δρόμους του Μπουένος Άιρες, βρέθηκε κάποτε στο μεγαλύτερο ποδοσφαιρικό σκηνικό του πλανήτη. Οι μεγάλες εθνικές ομάδες δεν θυμούνται μόνο τα γκολ τους. Θυμούνται και τις φανέλες που φορούσαν όταν τα πέτυχαν. Το ποδόσφαιρο έχει μια μοναδική ιδιότητα. Μετατρέπει τα αντικείμενα σε αναμνήσεις και τις αναμνήσεις σε πολιτισμό.
