Φάνης Σακελλαρίου: «Γιατί θυσιάζεται ένα γυναικείο σώμα για τον παράδεισο»

Ο Φάνης Σακελλαρίου ανήκει στους δημιουργούς που φέρουν μέσα τους ολόκληρους κόσμους έτοιμους να γεννηθούν ανά πάσα στιγμή. Κι αν φαινομενικά μοιάζει τυχερός που σε νεαρή ηλικία έχει μετουσιώσει τις ιδέες του σε ζωντανή σκηνική πράξη, η επιλογή του να δραστηριοποιείται στην Ελλάδα, υπηρετώντας το συχνά παρεξηγημένο πεδίο του εικαστικού θεάτρου, μόνο εύκολη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Παρ’ όλα αυτά, η συνέπεια, η επιμονή και η αφοσίωσή του στο προσωπικό καλλιτεχνικό του σύμπαν παραμένουν αδιαπραγμάτευτες. Μέσα από πολυετείς σπουδές στην Ελλάδα και το εξωτερικό και αυτοχρηματοδοτούμενες παραστάσεις που άφησαν το αποτύπωμά τους, έχει καταφέρει να χτίσει μια υβριδική θεατρική γλώσσα, η οποία ισορροπεί μεταξύ εικαστικής performance, εγκατάστασης και ζωντανής ηχητικής σύνθεσης, και προσεγγίζει ολοένα και περισσότερους θεατές.

Αυτή την περίοδο, παρουσιάζει στο θέατρο Ροές το “Sunward”, μια εικαστική performance για μια παράξενη εκδοχή της θυσίας και της ανάστασης, όπου υπογράφει σκηνοθεσία, κείμενο και sound design. Τρία αλλόκοτα πλάσματα στήνουν ένα εργοτάξιο στο σύμπαν για να αναστηλώσουν τον νέο ήλιο και να αγγίξουν τον παράδεισο και την αθανασία. Οι ευσεβείς πόθοι του ανθρώπου, όμως, σπανίως εκπληρώνονται κι ένα γυναικείο σώμα, η Μεσσίας, θα χρειαστεί να θυσιαστεί για να ανοίξει η πύλη του παραδείσου.

Μιλήσαμε με τον νεαρό σκηνοθέτη και sound designer για τις διαψεύσεις και τις προσδοκίες της γενιάς του, τις τελετουργίες που τροφοδοτούν τη φαντασία του, το αίσθημα απονέκρωσης που γεννά η καθημερινότητα, αλλά και τη δυνατότητα μιας εμβυθιστικής παραστασιακής εμπειρίας να μετακινήσει ουσιαστικά τον θεατή, έστω και για λίγο, έξω από τον εαυτό του.

Το “Sunward” είναι το δεύτερο μέρος της τριλογίας “As above so below”, με κεντρικό άξονα τη σύγκρουση του ανθρώπου με το ιερό και τη βία. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα;

Ξεκίνησε από μια προσωπική έλξη στα σκοτεινά και αποκρυφιστικά κατά τη διάρκεια του μεταπτυχιακού μου στο Central Saint Martins. Μετά από εκτεταμένη έρευνα σε ανθρωπολογικές μελέτες και τελετουργίες, κατάλαβα ότι αυτό που με ενδιαφέρει είναι η έννοια του απόλυτου και αυτό βρίσκεται στον πυρήνα του «ιερού». Το ιερό έχει άμεση σχέση με τη βία: είτε μας προστατεύει από αυτήν είτε την προωθεί. Είναι ανθρώπινη κατασκευή που δικαιολογεί και εκλογικεύει τη βία και την τυχαιότητα του κόσμου. Είναι ο καλύτερος τρόπος που έχουμε βρει να αντέξουμε τη γνώση του θανάτου και τη θηριώδη φύση μας.

Πόσο ξεκάθαρη είναι μέσα σου η εξέλιξη της τριλογίας;

Το “Homeward” και το “Sunward” μοιράζονται την ίδια δραματουργική λογική: μια τελετουργική δράση που αλλάζει ανεπιστρεπτί την κατάσταση του ατόμου και αποκαλύπτει έναν νέο τρόπο ύπαρξης. Γι’ αυτό και οι τίτλοι δηλώνουν κατεύθυνση. Το “Homeward” ήταν κίνηση προς τα μέσα, το “Sunward” προς τα πάνω. Για το τρίτο μέρος έχω μόνο σκόρπιες σκέψεις, αλλά πιστεύω πως θα είναι μια κίνηση προς τα κάτω.

Ο όρος «εικαστική performance» εξακολουθεί να είναι ανοιχτός σε πολλές ερμηνείες για το ελληνικό κοινό. Πώς πιστεύεις ότι τον αντιλαμβάνεται σήμερα ένας μέσος θεατής θεάτρου στην Ελλάδα; Υπάρχει κάποια παρανόηση γύρω από τη δουλειά σου ή τον τρόπο που διαβάζεται, την οποία θα ήθελες να ξεκαθαρίσεις;

Αυτό δυστυχώς είναι αλήθεια. Υπάρχει αυτή η γενική αντίληψη στην Ελλάδα ότι η performance είναι κάτι θολό, φλου, δήθεν. Σίγουρα υπάρχουν και τέτοιες περιπτώσεις, όπως και σε κάθε μορφή τέχνης, όταν ένα έργο δεν είναι καλά στοχευμένο και δεν καταφέρνει να χτίσει έναν δυνατό κώδικα ώστε να επικοινωνήσει με το κοινό. Δεν έχει να κάνει δηλαδή αποκλειστικά με την performance σαν είδος, η οποία απλώς είναι μια μορφή τέχνης πιο ασυνήθιστη και χρησιμοποιεί εργαλεία και κώδικες που ίσως ο μέσος θεατής να μην έχει ξανασυναντήσει. Το θέμα είναι πόσο ανοιχτός είσαι να αντιμετωπίσεις κάτι καινούργιο, που ζητάει λίγα παραπάνω από την άνετη θέαση.

Επίσης έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε πράγματα με εκλογικευμένο νόημα, με καθαρή και λογική πληροφορία. Στη δική μου δουλειά περισσότερη σημασία έχει η αίσθηση και η πιο βιωματική εμπειρία, παρά η λογική κατανόηση ενός μηνύματος. Πιστεύω ότι ένας τέτοιος τρόπος θέασης μπορεί να φέρει μια πολύ πιο δυναμική μετακίνηση στο κοινό και να πάρει λίγο από το μούδιασμα στο οποίο μας έχει βυθίσει η λογική καθημερινότητα και ο βομβαρδισμός από πληροφορίες.

Στο “Sunward” κυριαρχεί μια υπόσχεση παραδείσου που ματαιώνεται. Ποιες ακυρωμένες προσδοκίες ανιχνεύεις στην εποχή μας;

Η ματαίωση είναι βασικό χαρακτηριστικό της γενιάς μου. Μεγαλώσαμε στα 90s και τα 00s και ενηλικιωθήκαμε μέσα στην οικονομική κρίση. Θέλαμε να ξεκινήσουμε με φόρα και ο κόσμος γύρω μας κατέρρεε. Ζούμε σε μια χώρα που δεν σε αφήνει να πιστέψεις ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα. Και σε παγκόσμιο επίπεδο τα τελευταία 10-15 χρόνια είναι απανωτά τα χτυπήματα, οικονομική κρίση, covid, άνοδος ακροδεξιών, πόλεμοι. Έχουμε ξεπεράσει την περίοδο των ακυρωμένων προσδοκιών. Τώρα είμαστε σε κρίση νοήματος και κανείς δεν ξέρει πια σε τι να πιστέψει.

Πώς βιώνεις αυτή τη ματαίωση ως καλλιτέχνης που δημιουργεί στην Αθήνα;

Η ματαίωση είναι αναπόφευκτο κομμάτι της πορείας ενός δημιουργού εδώ. Αφιερώνεις τεράστιο χρόνο σε αιτήσεις για open calls και χρηματοδοτήσεις που πιθανότατα δεν θα πάρεις. Δεν έχεις όμως άλλη επιλογή. Και όσο μπορείς να συνεχίζεις να δημιουργείς και να εμπνέεσαι μόνος σου, ακόμα και χωρίς την βοήθεια του «συστήματος».

Τι εικόνα έχει για σένα ο χαμένος παράδεισος και ο άνθρωπος μέσα σ’ αυτόν; Μίλησέ μας για το “Sunward”.

Αυτό είναι κάτι που συζητούσαμε αρκετά στις πρόβες, και ειδικά με τον Θοδωρή Βράχα που υποδύεται τον ρόλο του Νεκρού, του χαρακτήρα που προσπαθεί μανιωδώς να ανοίξει τις πύλες του πολυπόθητου παραδείσου. Η λέξη παράδεισος από μόνη της δηλώνει κάτι ουτοπικό, κάτι που δεν θα μπορούσε να είναι πραγματικό. Όλοι μας έχουμε στο μυαλό μας τη στερεοτυπική εικόνα του κήπου της Εδέμ με καταπράσινα λιβάδια, ανθισμένα δέντρα, λουλούδια, τρεχούμενα νερά και αγγέλους να τραγουδάνε. Νομίζω όμως ότι ο παράδεισος θα μπορούσε να βρεθεί στις στιγμές που ζει κάποιος, στο εδώ και τώρα, στο να είσαι βυθισμένος στο παρόν χωρίς να σε απασχολεί κάτι άλλο.

Στο “Sunward” είναι λίγο πιο σκοτεινά τα πράγματα σε ό,τι αφορά τον παράδεισο. Ο τρόπος που εμφανίζεται στην παράσταση δεν είναι η εικόνα που έχουμε οι περισσότεροι στον νου μας. Είναι το κεντρικό σημείο γύρω από το οποίο ξετυλίγεται η δράση και ο λόγος που συμβαίνουν όλα. Παρακολουθούμε την πορεία ενός ανθρώπου, στον οποίο έχουν υποσχεθεί αυτό το αίσιο τέλος και κάθε του πράξη προσανατολίζεται στο να έρθει πιο κοντά σε αυτό. Είναι τόσο τυφλωμένος που όταν αυτή η υπόσχεση ματαιώνεται, φτάνει σε ακραία βία για να την πραγματοποιήσει.

Γιατί έχεις τη συνολική εποπτεία των έργων σου;

Γιατί κάθε έργο το βλέπω σαν έναν ζωντανό κόσμο που αναπνέει και εξελίσσεται. Το νόημα παράγεται από τη συνολική αίσθηση της σύνθεσης, όχι από ένα μεμονωμένο στοιχείο. Αυτό σημαίνει ότι όλα τα εργαλεία μιας παράστασης – σκηνογραφία, κοστούμια, ήχος, φως, εικόνα – χρειάζεται να έχουν δυναμική εμπλοκή στη δραματουργία. Τίποτα δεν είναι διακόσμηση.

Πώς αντιλαμβάνεσαι τον ρόλο του sound design μέσα σε αυτό;

Το sound design λειτουργεί σαν ένας ακόμα ερμηνευτής που κινεί τη δράση και ωθεί τα πράγματα προς τα μπροστά. Αντιλαμβάνομαι τον ήχο σαν χώρο και σκηνογραφία, σαν την αναπνοή του κόσμου που δημιουργώ.

Πώς μεταφέρεις αυτόν τον κόσμο στους performers και στους συνεργάτες σου;

Κάθε φορά που αρχίζουμε ένα νέο project χρειαζόμαστε μια εισαγωγική περίοδο για να καταλάβει ο καθένας τι εξυπηρετεί μέσα στη συνολική δραματουργία. Κινούμαστε σε περιοχές μύθων, συμβόλων και τελετουργιών, οπότε χρειάζεται χρόνος για να γειωθούν τα πράγματα. Γίνεται πρώτα μεγάλη έρευνα από την καλλιτεχνική ομάδα και μετά από πολύ καιρό μπαίνουμε στη φάση προβών. Για κάθε παράσταση γράφω ένα εκτενές κείμενο που μοιάζει με μεγάλο ποίημα. Αφηγείται στιγμή προς στιγμή την παράσταση και μέσα του είναι εγκιβωτισμένα τα κείμενα που τελικά ακούγονται. Αυτό δίνω στους performers μαζί με οπτικές αναφορές για κάθε ρόλο. Κατά τη διάρκεια των προβών ερχόμαστε όλοι αντιμέτωποι με εγκεφαλικά στραμπουλήγματα, αλλά η εμπιστοσύνη στη διαδικασία φέρνει πάντα τις λύσεις.

Ποιο ήταν το έναυσμα για τη σύνθεση του Sunward;

Όλη η σύνθεση του Sunward είχε ως αφετηρία μια συγκεκριμένη εικόνα, ένα γυναικείο σώμα που θυσιάζεται για να ανοίξει η πύλη του παραδείσου. Για να το εξηγήσω καλά, πρέπει να αναφερθώ στο έργο του Ρενέ Ζιράρ «Η Βία και το Ιερό», στο οποίο αναλύει τον ρόλο που έπαιξε το τελετουργικό εξιλαστήριο θύμα για την ανάπτυξη των ανθρωπίνων κοινωνιών. Σύμφωνα με τον Ζιράρ η βία είναι μεταδοτική. Αν μέσα σε μια κοινότητα χυθεί αίμα, αυτό σαν ιός διασπείρεται, μολύνει τα πάντα και οδηγεί όλα τα μέλη στην άκρατη βία. Φανταστείτε μια πρωτόγονη κοινότητα χωρίς νόμους και δικαιοσύνη. Ένας φόνος πυροδοτεί εκδίκηση, η εκδίκηση νέα εκδίκηση, και ο φαύλος κύκλος δεν σταματά παρά μόνο με τον ολοκληρωτικό αφανισμό της κοινότητας.

Πώς λειτουργεί τότε ο μηχανισμός του εξιλαστήριου θύματος;

Για να αποτραπεί αυτό, τα μέλη της κοινότητας διαλέγουν έναν άνθρωπο και αποφασίζουν να σκοτώσουν αυτόν αντί για όλους τους άλλους. Του φοράνε πάνω του όλο το κακό, όλη τη βία του κόσμου. Μαρτυρεί με τον χειρότερο τρόπο και με τον σφαγιασμό του η κοινότητα πιστεύει ότι φεύγει μακριά όλη η βία, ξαναγεννιέται η πλάση και έρχεται ο επί γης παράδεισος. Τα πιο γνώριμα παραδείγματα είναι ο Χριστός, ο Οιδίποδας, ο Πενθέας στις Βάκχες. Αυτό μου φαίνεται, στην καλύτερη περίπτωση, τρελό. Κι από αυτή τη σκοπιά λειτουργεί ο ρόλος της Αγγέλου στο Sunward: παίρνει συνειδητά την απόφαση να δεχτεί πάνω της όλη τη βία, να γίνει ένας καθρέφτης για να δει ο άνθρωπος όλες τις κτηνωδίες και τα εγκλήματά του.

Γιατί επέλεξες η Μεσσίας να είναι γυναίκα;

Το ότι αυτή την πράξη την κάνει μια γυναίκα δίνει μεγαλύτερη σημασία στο γεγονός. Στο πρώτο μέρος της παράστασης παρακολουθούμε έναν αρσενικό Θεό να προστάζει τον γιο του να κυριαρχήσει στην πλάση και να χτίσει την αυτοκρατορία του. Χτίζεται έτσι ένας κόσμος από αρσενικά για αρσενικά. Μέσα σε αυτό το πατριαρχικό σύστημα εμφανίζεται η Άγγελος, το μόνο θηλυκό στοιχείο, και με τη θυσία της το γκρεμίζει εκ των έσω. Το γεγονός ότι μια γυναίκα θυσιάζεται μέσα σε έναν πατριαρχικό κόσμο συμβαίνει σχεδόν σε καθημερινή βάση στην εποχή μας. Η παράσταση χτίζει αυτόν τον κόσμο όχι για να τον προωθήσει, αλλά για να τον κατακρεουργήσει με τα ίδια του τα υλικά. Και η Άγγελος αποκαλύπτεται τελικά ως η απόλυτη δύναμη που τα σαρώνει όλα, όχι ως ένα αβοήθητο θύμα.

Στα έργα σου αντλείς συχνά από μύθους, θρησκευτικά τελετουργικά και σύμβολα. Τι σε ελκύει σε αυτά και πώς συνδέονται με την αντίληψή σου για το «ιερό» σήμερα;

Δεν τα χρησιμοποιώ θεματικά είναι οχήματα, δοχεία που κουβαλάνε το πραγματικό θέμα κάθε παράστασης. Με ελκύει ο απόλυτος χαρακτήρας τους. Όλα όσα έρχονται από τον κόσμο των μύθων και της λατρείας προσπαθούν να ανοίξουν διάλογο με το άγνωστο, το ανοίκειο, το άφατο, με τον φόβο του θανάτου δηλαδή. Είναι σαν ρωγμές μέσα στο τακτοποιημένο σύστημα που έχουμε χτίσει. Αν τραβήξεις λίγο την κουρτίνα, φαίνεται το χάος που προσπαθούμε να αγνοούμε. Έχουν επίσης βαθιά σχέση με την εξουσία. Ο παντοκράτορας πατριάρχης θεός είναι η πρώτη και πιο καθαρή μορφή εξουσίας που έχει ο άνθρωπος στο DNA του. Το πώς σχετίζεται κάποιος με το θεϊκό λέει πολλά για το πώς αντιμετωπίζει την εξουσία.

Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια εποχή μετά το ιερό. Η σχέση μας με τελετουργίες και σύμβολα έχει περιοριστεί στο φαντασιακό και δεν έχουν πια ενεργή παρουσία στην καθημερινή ζωή. Αυτό συνδέεται με την κρίση νοήματος που ζούμε: δεν ξέρουμε πού υπάρχει το νόημα και αν αξίζει να πιστέψουμε σε κάτι έξω από εμάς. Για μένα το «ιερό» είναι ταυτόχρονα το πιο αγαπημένο και αυτό που φταίει για όλα. Πάλι το απόλυτο, δηλαδή.

Έχεις αναφέρει ότι αρκετά από τα προηγούμενα projects σου χρειάστηκε να τα αυτοχρηματοδοτήσεις. Πώς βίωσες αυτή τη διαδικασία και πώς βλέπεις σήμερα την κατάσταση γύρω από τη χρηματοδότηση των εικαστικών τεχνών και του θεάτρου στην Ελλάδα;

Το “Sunward” είναι το τρίτο έργο που κάνω και είναι η πρώτη φορά που κατάφερα να λάβω κάποιου είδους χρηματοδότηση για τη δουλειά μου ή στήριξη από κάποιον επίσημο φορέα. Οι προηγούμενες παραστάσεις, το “Homeward” και τα “Creata”, έγιναν αποκλειστικά με δικά μας μέσα. Η κατάσταση γύρω από τη χρηματοδότηση στις τέχνες είναι αρκετά αποθαρρυντική θα έλεγα. Δεν υπάρχει κάποιος ασφαλής τρόπος με τον οποίο ένας καλλιτέχνης μπορεί να ζει αξιοπρεπώς αποκλειστικά από τη δουλειά του.

Διακρίνω ωστόσο κάποια βήματα, όπως π.χ. φέτος άνοιξε στις επιχορηγήσεις θεάτρου του Υπουργείου Πολιτισμού και μία νέα κατηγορία στην οποία μπορούν να αιτηθούν και ομάδες που δεν έχουν παρουσιάσει έργα τους στο παρελθόν. Δίνεται δηλαδή σε νέους ανθρώπους μία ευκαιρία να λάβουν ένα ποσό για να κάνουν την πρώτη τους δουλειά, χωρίς να χρειαστεί να την αυτοχρηματοδοτήσουν. Παρότι αυτό έγινε εξαιρετικά καθυστερημένα, δεν παύει να είναι μια αισιόδοξη εξέλιξη. Πρέπει να πω όμως ότι ακόμα και αυτά τα ποσά που δίνονται δεν είναι αρκετά για να καλύψουν όλες τις ανάγκες μιας ολοκληρωμένης παραγωγής, στην οποία υπάρχουν έξοδα κατασκευών, εξοπλισμού, αμοιβές συντελεστών και πολλά άλλα.

Παρόλη τη δυσκολία και δυσφορία που υπήρχε στις αυτοχρηματοδοτούμενες παραστάσεις μου, αυτός ο περιορισμός στους πόρους μάς ανάγκαζε να βρούμε δημιουργικούς και διαφορετικούς τρόπους να γίνουν κάποια πράγματα. Πάντα ο περιορισμός σε ωθεί να γίνεις λίγο πιο εφευρετικός και να ανακαλύψεις νέες περιοχές, οπότε δεν έχει μόνο αρνητικά μέσα του.

Νιώθεις ότι πλέον βρίσκεσαι πιο κοντά στο να μπορείς να ζεις αποκλειστικά από την καλλιτεχνική σου δουλειά;

Δεν νιώθω ότι είμαι πιο κοντά στο να ζω αποκλειστικά από τη δουλειά μου. Από τις παραστάσεις μου δεν μπορώ να περιμένω κάποια απολαβή, γιατί τα χρήματα απλώς δεν φτάνουν και πρέπει να πληρωθούν άλλα πράγματα και άλλοι άνθρωποι πρώτα. Έχω καταφέρει να ζω από τις συνεργασίες μου με άλλους καλλιτέχνες σε άλλα πρότζεκτ, αλλά όχι χωρίς να χρειάζεται να κάνω και άσχετες δουλειές ανά περιόδους.

Οι κόσμοι που δημιουργείς επί σκηνής μοιάζουν συχνά με τελετές ενός μελλοντικού πολιτισμού που ανακαλύπτει ίχνη του δικού μας. Αν έπρεπε να αφήσεις πίσω καλλιτεχνικά έργα ως αποδείξεις της ανθρώπινης ύπαρξης —ένα βιβλίο, μία ταινία, μια παράσταση ή εικαστική περφόρμανς και ένα τραγούδι— ποια θα επέλεγες; Τι άλλο θα ήθελες να βρουν από εμάς οι άνθρωποι του μέλλοντος;

Αυτή η φράση είναι από τις πιο σωστές ερμηνείες που έχω ακούσει για τη δουλειά μου και χαίρομαι που το λες αυτό! Συμπτωματικά πριν λίγο καιρό, περνούσα ένα βράδυ έξω από το ΟΑΚΑ που ήταν όλο μέσα στα φώτα. Σκεφτόμουν ότι αν μετά από χιλιετίες ένας άλλος πολιτισμός έβρισκε σε μια ανασκαφή αυτό το τόσο περίεργο και θηριώδες οικοδόμημα, θα σκεφτόταν άραγε ότι ήταν αθλητικό κέντρο ή μήπως κάποιο παλάτι ή ιερός χώρος;

Για το βιβλίο θα διάλεγα τη «Λήθη» του Δημητριάδη. Για ταινία θα επιλέξω την τριλογία του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών -είναι τρεις αλλά θα μπορούσαμε να το δούμε και σαν μία μεγάλη-, γιατί είμαι αθεράπευτα nerd και όντως πιστεύω ότι είναι αριστουργήματα τέχνης. Από παραστάσεις-performances δεν γίνεται να πω κάτι άλλο πέρα από τα έργα της Tragedia Endogonidia του Castellucci. Για τραγούδι θα επέλεγα κάποιο από τα Βουλγάρικα παραδοσιακά, που έτσι κι αλλιώς ταξιδεύουν στο διάστημα σε εκείνη την κάψουλα που είχαμε στείλει με δείγματα του πολιτισμού μας. Και θα ήθελα αυτοί οι μελλοντικοί άνθρωποι να μπορούν κάπως να βρουν όσα γράφουν οι έφηβοι πάνω στα θρανία τους, στα ημερολόγιά τους και στα έπιπλα των δωματίων τους. 

Ποια είναι τα σχέδιά σου για το καλοκαίρι και την επόμενη σεζόν;

Οι διακοπές είναι μεγάλη προτεραιότητα. Έχω ένα πρότζεκτ ως sound designer που θα παρουσιαστεί στην Ιταλία τον Ιούλιο. Και του χρόνου έρχεται μία συνεργασία με την Εθνική Λυρική Σκηνή ως σκηνοθέτης.