Από το Psycho στο Zodiac: Οι 13 καλύτερες ταινίες με serial killers

Έχουμε κάνει κάτι παράξενο με τους serial killers. Τους φοβόμαστε, τους απεχθανόμαστε και ταυτόχρονα τους έχουμε μετατρέψει σε μια από τις πιο ανθεκτικές βιομηχανίες ψυχαγωγίας. Ταινίες, σειρές, podcasts, ντοκιμαντέρ, βιβλία, επανεκδόσεις πραγματικών υποθέσεων. Κάθε λίγα χρόνια ένας παλιός δολοφόνος επιστρέφει με καινούργια φωτογραφία, νέο καστ και καλύτερη παραγωγή. Η κοινωνία δηλώνει αποτροπιασμό και μετά πατάει play. Το σινεμά βέβαια είχε ανακαλύψει πολύ πριν από το streaming ότι ο φόνος πουλάει. Οι πραγματικά μεγάλες ταινίες του είδους όμως δεν σταματούν στον δολοφόνο. Τον χρησιμοποιούν για να μιλήσουν για κάτι πιο άβολο: για την παράνοια μιας πόλης, την αποτυχία των θεσμών, την ανάγκη των media να δημιουργήσουν τέρατα, την αρρώστια της εμμονής, την κοινωνική αδιαφορία, την ταξική βία. Και μερικές φορές για τη δική μας επιθυμία να κοιτάζουμε περισσότερο εκείνον που σκοτώνει παρά εκείνον που σκοτώθηκε. Αυτές είναι οι 13 καλύτερες ταινίες με serial killers. Όχι επειδή έχουν τα περισσότερα πτώματα. Επειδή έχουν κάτι να πουν όταν τελειώνει το αίμα.

My Friend Dahmer (2017)

Ο Jeffrey Dahmer πριν γίνει ο Jeffrey Dahmer είναι ίσως πιο ανησυχητικός από τον Dahmer που γνωρίζουμε ήδη. Ο Marc Meyers βασίζεται στο graphic novel του Derf Backderf, πραγματικού συμμαθητή του Dahmer, και παίρνει μια έξυπνη απόφαση: δεν ενδιαφέρεται για τα εγκλήματα. Παρακολουθεί τα χρόνια πριν από αυτά. Έναν απομονωμένο έφηβο που οι περισσότεροι βλέπουν ως παράξενο, ενοχλητικό ή απλώς αξιολύπητο.

Ο Ross Lynch είναι ο λόγος που η ταινία λειτουργεί τόσο καλά. Δεν παίζει τον Dahmer σαν μελλοντικό κινηματογραφικό τέρας. Δεν μας κλείνει το μάτι γνωρίζοντας τι θα ακολουθήσει. Είναι αμήχανος, κουρασμένος, γελοίος, δύσκολος να τον κοιτάξεις και ακόμη δυσκολότερος να τον καταλάβεις. Εμείς όμως γνωρίζουμε το τέλος. Και αυτή η γνώση κάνει ακόμη και τις πιο συνηθισμένες στιγμές να μοιάζουν σαν κάτι να σαπίζει αργά μέσα στο κάδρο.

The Chaser (2008)

Το The Chaser αποκαλύπτει τον δολοφόνο πολύ νωρίς και μετά κάνει κάτι πολύ πιο αγχωτικό: μας δείχνει πόσο δύσκολο είναι να σταματήσεις έναν άνθρωπο ακόμη κι όταν περίπου γνωρίζεις ποιος είναι. Ο Kim Yoon-seok παίζει έναν πρώην αστυνομικό που έχει γίνει προαγωγός και αρχίζει να αναζητά γυναίκες που εξαφανίζονται. Απέναντί του, ο Ha Jung-woo δημιουργεί έναν δολοφόνο σχεδόν απογοητευτικά κοινό.

Δεν υπάρχει Hannibal Lecter, ούτε ποιητική ιδιοφυΐα, ούτε σύνθετη φιλοσοφία. Υπάρχει ένας άνθρωπος και ένα σύστημα τόσο αργό, τόσο γραφειοκρατικό και τόσο βέβαιο για τον εαυτό του ώστε κινδυνεύει να χάσει το θύμα ενώ έχει ήδη τον δράστη στα χέρια του. Ο Na Hong-jin ξέρει ότι η πραγματική φρίκη δεν είναι πάντα ότι το κακό κρύβεται καλά. Μερικές φορές είναι ότι το βρίσκεις και παρ’ όλα αυτά αποτυγχάνεις.

Summer of Sam (1999)

Ο serial killer εδώ δεν είναι ακριβώς ο πρωταγωνιστής. Πρωταγωνίστρια είναι η Νέα Υόρκη. Καλοκαίρι του 1977. Καύσωνας, blackout, disco, punk, οικονομική πίεση, σεξουαλική καταπίεση και ο David Berkowitz να σκοτώνει ανθρώπους ενώ η πόλη προσπαθεί να καταλάβει ποιος μπορεί να είναι ο επόμενος. Ο Spike Lee δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να αναλύσει τον Berkowitz.

Τον ενδιαφέρει τι συμβαίνει στους υπόλοιπους όταν ο φόβος μπαίνει στη γειτονιά. Ο John Leguizamo ως Vinny και ο Adrien Brody ως Ritchie βρίσκονται μέσα σε έναν κόσμο όπου η διαφορετικότητα γίνεται ξαφνικά ύποπτη και κάθε περίεργος γείτονας μπορεί να είναι ο δολοφόνος που ψάχνουν όλοι. Ο φόβος αρχίζει να κάνει αυτό που κάνει καλύτερα. Κατασκευάζει βεβαιότητες χωρίς στοιχεία. Ο Berkowitz τρομοκρατεί μια πόλη. Η πόλη αναλαμβάνει μετά μόνη της να ολοκληρώσει τη ζημιά.

Henry: Portrait of a Serial Killer (1986)

Ο Michael Rooker δεν χρειάζεται μάσκα, μουσική, φιλοσοφία ή σκοτεινό μονόλογο. Αυτό είναι το πρόβλημα. Στο Henry: Portrait of a Serial Killer ο John McNaughton αφαιρεί από τον δολοφόνο σχεδόν κάθε κινηματογραφική γοητεία. Ο Henry δεν είναι mastermind. Δεν παίζει παιχνίδια με την αστυνομία. Δεν γράφει αινίγματα στις εφημερίδες. Σκοτώνει και συνεχίζει τη ζωή του. Ο Rooker τον παίζει με μια καθημερινότητα που κάνει τη βία χειρότερη. Δεν υπάρχει το ασφαλές χάσμα ανάμεσα στον «φυσιολογικό άνθρωπο» και στο τέρας.

Ο Henry μπορεί να μπει σε ένα δωμάτιο και να μην τον προσέξει κανείς. Αυτό είναι πολύ πιο κοντά στην πραγματική φρίκη από όλους τους ιδιοφυείς serial killers που κατασκεύασε αργότερα το Χόλιγουντ. Το κακό δεν χρειάζεται πάντα να είναι συναρπαστικό. Μερικές φορές είναι απλώς εκεί.

Monster (2003)

Η Charlize Theron κάνει κάτι πολύ δυσκολότερο από μια εντυπωσιακή σωματική μεταμόρφωση. Μας αναγκάζει να μείνουμε κοντά στην Aileen Wuornos ακόμη και όταν δεν θέλουμε. Η Patty Jenkins δεν προσπαθεί να αθωώσει τη Wuornos. Προσπαθεί να καταλάβει τι υπήρχε πριν από τους φόνους: κακοποίηση, φτώχεια, εκμετάλλευση, οργή, μια ζωή στην οποία η βία είχε φτάσει πολύ νωρίτερα από την ίδια.

Η Theron αποφεύγει την παγίδα της μίμησης. Η Wuornos της είναι θυμωμένη, παιδική, τρομακτική, τρυφερή, αυτοκαταστροφική και μερικές φορές σχεδόν αδύνατο να την ανεχθείς. Αυτό ακριβώς χρειάζεται η ταινία. Δεν χρειάζεται να τη συγχωρήσεις για να δεχτείς το ερώτημα που θέτει το Monster: πόσες φορές μπορεί ένας άνθρωπος να διαλυθεί πριν αρχίσει να διαλύει τους άλλους;

American Psycho (2000)

Ο Christian Bale κάνει τον Patrick Bateman τόσο αστείο ώστε εύκολα ξεχνάς ότι μπορεί να είναι δολοφόνος. Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα επιτεύγματα της ταινίας. Η Mary Harron κατάλαβε ότι το σημαντικότερο πράγμα στο μυθιστόρημα του Bret Easton Ellis δεν ήταν η ακραία βία. Ήταν η κενότητα. Ο Bateman ζει μέσα σε έναν κόσμο όπου οι άνδρες φορούν τα ίδια κοστούμια, κλείνουν τραπέζια στα ίδια εστιατόρια, έχουν σχεδόν ίδια πρόσωπα και μπορούν να καταρρεύσουν ψυχολογικά επειδή κάποιος άλλος διαθέτει καλύτερη επαγγελματική κάρτα.

Ο Bale παίζει κάθε σκηνή σαν ο Bateman να προσπαθεί απεγνωσμένα να υποδυθεί έναν άνθρωπο που έχει δει σε διαφήμιση. Και εκεί βρίσκεται η πραγματική σάτιρα. Ο κόσμος γύρω του είναι τόσο επιφανειακός ώστε ένας άνδρας μπορεί να ομολογήσει σχεδόν τα πάντα και κανείς να μην τον πάρει στα σοβαρά. Όχι επειδή ο Bateman κρύβεται καλά. Επειδή όλοι γύρω του κοιτάζουν μόνο την επιφάνεια.

Memories of Murder (2003)

Ο Song Kang-ho κάνει κάτι σχεδόν μαγικό στο Memories of Murder: ξεκινά ως άνθρωπος που μπορεί να προκαλέσει γέλιο και τελειώνει ως κάποιος που έχει καταλάβει ότι ο κόσμος δεν λειτουργεί όπως πίστευε. Ο Bong Joon Ho χρησιμοποιεί μια πραγματική σειρά δολοφονιών για να φτιάξει μια ταινία γύρω από την αποτυχία. Οι αστυνομικοί πιέζουν υπόπτους, κάνουν λάθη, βασίζονται στο ένστικτο, κατασκευάζουν σχεδόν την πραγματικότητα που χρειάζονται για να αισθανθούν ότι ελέγχουν την υπόθεση.

Ο Song Kang-ho ως Park Doo-man είναι στην αρχή γεμάτος αυτοπεποίθηση. Πιστεύει ότι μπορεί να καταλάβει αν κάποιος λέει ψέματα κοιτάζοντάς τον στα μάτια. Είναι σχεδόν κωμικό. Μέχρι που δεν είναι. Το τελευταίο του βλέμμα προς την κάμερα είναι ένα από τα σπουδαιότερα φινάλε του σύγχρονου σινεμά. Δεν υπάρχει θριαμβευτική λύση. Δεν υπάρχει η παρηγοριά ότι ο σωστός άνθρωπος πλήρωσε. Υπάρχει μόνο ένα πρόσωπο που κοιτάζει προς το μέρος μας σαν να αναρωτιέται αν ο δολοφόνος βρίσκεται κάπου ανάμεσά μας.

Manhunter (1986)

Ο Hannibal Lecter δεν ήταν πάντα Anthony Hopkins. Πριν γίνει πολιτιστικό icon, ήταν ο Brian Cox σε ένα λευκό κελί, ήρεμος, έξυπνος και πολύ λιγότερο θεατρικός. Και αυτή η εκδοχή του χαρακτήρα είναι εξαιρετικά αποτελεσματική. Αλλά το Manhunter ανήκει στον William Petersen. Ο Will Graham μπορεί να λύσει εγκλήματα επειδή μπορεί να φανταστεί τον κόσμο μέσα από το μυαλό του δολοφόνου. Είναι μια ιδέα που σήμερα μοιάζει σχεδόν τηλεοπτικό κλισέ ακριβώς επειδή αμέτρητες σειρές την αντέγραψαν.

Ο Michael Mann όμως ενδιαφέρεται για το τίμημα αυτής της ικανότητας. Τα γυάλινα δωμάτια, οι άδειες παραλίες, τα ψυχρά εσωτερικά, τα ηλεκτρικά χρώματα δεν είναι απλώς το στιλ των 80s. Είναι μέρος της ψυχολογίας. Ο Graham μοιάζει διαρκώς να βρίσκεται σε χώρους μεγαλύτερους από τον ίδιο, προσπαθώντας να κρατήσει κάτι σκοτεινό σε απόσταση. Το πρόβλημα με το να μπεις στο μυαλό ενός δολοφόνου δεν είναι πώς θα μπεις. Είναι πώς θα ξαναβγείς.

Se7en (1995)

Ας το πούμε: ο John Doe είναι ένας εξαιρετικά πομπώδης άνθρωπος. Έχει θεωρία για την κοινωνία, επτά θανάσιμα αμαρτήματα, περίτεχνο σχέδιο, αίσθηση ανωτερότητας και την ενοχλητική βεβαιότητα ότι μόνο αυτός έχει καταλάβει πόσο διεφθαρμένοι είναι όλοι οι υπόλοιποι. Στα χέρια ενός μέτριου σκηνοθέτη θα ήταν αφόρητος. Ο David Fincher κάνει το παράλογο να λειτουργεί.

Ο Morgan Freeman ως Somerset προσφέρει στην ταινία το ηθικό της βάρος. Ο Brad Pitt ως Mills το νεύρο και την αφέλεια που χρειάζεται για να οδηγηθεί η ιστορία εκεί όπου πρέπει. Ο Kevin Spacey ως Doe παίζει τον άνθρωπο που έχει κάνει τη μεγαλομανία του θρησκεία. Το Se7en είναι pulp με εξαιρετικά υψηλό IQ κινηματογραφικής κατασκευής. Η βροχή, τα σκοτεινά δωμάτια, η ανώνυμη πόλη, η φωτογραφία, ο ρυθμός: όλα λειτουργούν ώστε η ταινία να μοιάζει με κόσμο που έχει ήδη σαπίσει πριν εμφανιστεί ο δολοφόνος. Και όταν φτάνει στην τελευταία πράξη, δεν υπάρχει πια υπόθεση. Υπάρχει μόνο η παγίδα.

Zodiac (2007)

Δώδεκα χρόνια μετά το Se7en, ο Fincher έκανε μια καλύτερη ταινία για serial killer αφαιρώντας σχεδόν ό,τι κάνει τις ταινίες με serial killers διασκεδαστικές. Δεν υπάρχει λύση. Δεν υπάρχει μεγάλη σύλληψη. Δεν υπάρχει θρίαμβος. Υπάρχουν φάκελοι, μαρτυρίες, χειρόγραφα, τηλεφωνήματα και άνθρωποι που γερνούν περιμένοντας μια απάντηση.

Ο Jake Gyllenhaal παίζει τον Robert Graysmith σαν άνθρωπο που αρχίζει από περιέργεια και καταλήγει να ζει μέσα στην υπόθεση. Ο Mark Ruffalo ως Dave Toschi κουβαλά την εξάντληση ενός αστυνομικού που βλέπει την έρευνα να του ξεφεύγει. Ο Robert Downey Jr. δίνει στον Paul Avery τη γοητεία και την αυτοκαταστροφική κούραση ενός δημοσιογράφου που πλησιάζει πολύ στο θέμα του. Ο πραγματικός αντίπαλος στο Zodiac δεν είναι μόνο ο δολοφόνος. Είναι η αδυναμία να ζήσεις χωρίς απάντηση. Και εκεί ο Fincher γίνεται πολύ πιο τρομακτικός από ό,τι στο Se7en. Γιατί αυτή τη φορά δεν υπάρχει κουτί στην έρημο που θα τελειώσει την ιστορία. Υπάρχει μόνο η ζωή που συνεχίζεται.

M (1931)

Ο Peter Lorre χρειάζεται ένα πρόσωπο, ένα σφύριγμα και ελάχιστα ακόμη για να δημιουργήσει έναν από τους πιο ανησυχητικούς δολοφόνους στην ιστορία του κινηματογράφου. Αλλά το M είναι πολύ μεγαλύτερο από εκείνον. Ο Fritz Lang βλέπει μια ολόκληρη πόλη να αλλάζει κάτω από την πίεση του φόβου. Η αστυνομία βρίσκεται παντού. Ο υπόκοσμος εξοργίζεται επειδή οι έρευνες επηρεάζουν τις δουλειές του. Οι πολίτες αρχίζουν να υποψιάζονται αγνώστους. Ένας δολοφόνος παιδιών μετατρέπεται σε δικαιολογία για μια κοινωνία που θέλει απεγνωσμένα να βρει κάποιον και να τον τιμωρήσει.

Ο Lorre, στην περίφημη τελική του απολογία, αρνείται να παίξει το τέρας όπως θα το περιμέναμε. Υπάρχει τρόμος αλλά και απόγνωση. Ο Lang δεν μας ζητά να τον συγχωρήσουμε. Μας αναγκάζει απλώς να αντιμετωπίσουμε το δυσκολότερο ερώτημα: τι κάνεις όταν ο άνθρωπος που μισείς εξακολουθεί να είναι άνθρωπος; Το M κυκλοφόρησε το 1931. Δύο χρόνια αργότερα οι Ναζί θα έπαιρναν την εξουσία στη Γερμανία. Το γεγονός αυτό δίνει σήμερα στις σκηνές του όχλου μια ανατριχιαστική ιστορική σκιά που καμία ταινία δεν θα μπορούσε να σχεδιάσει εκ των προτέρων.

Psycho (1960)

Χωρίς τον Anthony Perkins, ο Norman Bates δύσκολα θα είχε αποκτήσει την ίδια θέση στην ιστορία του κινηματογράφου. Θα μπορούσε να είναι ένας γοτθικός freak, ένας άνθρωπος που από το πρώτο λεπτό εκπέμπει κίνδυνο. Ο Perkins κάνει ακριβώς το αντίθετο. Είναι ευγενικός. Αμήχανος. Λίγο νευρικός. Χαμογελά σαν άνθρωπος που δεν ξέρει τι να κάνει με τα χέρια του. Και μετά υπάρχει η Janet Leigh.

Η μεγάλη απάτη του Hitchcock είναι ότι μας κάνει να πιστέψουμε πως η Marion Crane είναι η ταινία. Την ακολουθούμε να κλέβει χρήματα, να οδηγεί, να φοβάται ότι την παρακολουθούν. Έχουμε ήδη αποφασίσει ποια ιστορία βλέπουμε. Μετά ο Hitchcock τη σκοτώνει. Η σκηνή του ντους δεν έμεινε στην ιστορία μόνο για το μοντάζ ή για τον τρόπο που άλλαξε την κινηματογραφική απεικόνιση της βίας. Έμεινε επειδή έκανε κάτι που το κοινό δεν περίμενε: σκότωσε στη μέση της ταινίας τη γυναίκα που μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούσε πρωταγωνίστρια. Το Psycho μας έμαθε ότι στο σινεμά δεν είμαστε ασφαλείς επειδή γνωρίζουμε τους κανόνες. Ο Hitchcock μπορεί απλώς να τους αλλάξει.

The Silence of the Lambs (1991)

Ο Anthony Hopkins εμφανίζεται στην ταινία για περίπου δεκαέξι λεπτά, κι όμως ο Hannibal Lecter έγινε ο χαρακτήρας που έμεινε περισσότερο από κάθε άλλον στη συλλογική μνήμη. Αυτό από μόνο του λέει κάτι για εμάς. Ο Hannibal Lecter είναι ο χαρακτήρας που θυμόμαστε, μιμούμαστε, παραθέτουμε, βάζουμε στις λίστες των μεγαλύτερων villains. Ο Hopkins είναι πράγματι εκπληκτικός: ακίνητος, ευγενικός, σχεδόν υπερβολικά προσεκτικός. Δεν χρειάζεται να φωνάξει επειδή γνωρίζει ότι όλοι ήδη τον φοβούνται.

Αλλά το The Silence of the Lambs είναι η ταινία της Jodie Foster. Η Clarice Starling μπαίνει συνεχώς σε δωμάτια όπου είναι η μικρότερη, η νεότερη και συχνά η μοναδική γυναίκα. Οι άνδρες γύρω της την κοιτάζουν, την αξιολογούν, την υποτιμούν ή τη χρησιμοποιούν. Εκείνη παρατηρεί. Αυτό είναι το πραγματικό της όπλο. Ο Lecter διαθέτει σχεδόν απεριόριστη γνώση και ελάχιστη ενσυναίσθηση. Η Clarice ξεκινά με λιγότερη γνώση και πολύ περισσότερη ικανότητα να βλέπει έναν άλλον άνθρωπο ως άνθρωπο. Και εκεί βρίσκεται το μυστικό της ταινίας. Οι περισσότερες ιστορίες serial killers μας καλούν να μπούμε μέσα στο μυαλό του δολοφόνου. Να καταλάβουμε τι σκέφτεται. Να θαυμάσουμε, έστω και παρά τη θέλησή μας, πόσο διαφορετικά λειτουργεί. Η Clarice κερδίζει επειδή κοιτάζει αλλού. Κοιτάζει τα θύματα. Προσπαθεί να καταλάβει πώς ζούσαν, τι φορούσαν, τι έβλεπαν, τι μπορούσε να τους έχει συμβεί. Εκεί όπου άλλοι ερευνητές βλέπουν φωτογραφίες και στοιχεία, εκείνη βλέπει ανθρώπους.

Το Zodiac κοιτάζει τι κάνει η εμμονή σε εκείνους που κυνηγούν τον δολοφόνο. Το M κοιτάζει τι κάνει ο φόβος σε μια κοινωνία που θέλει αίμα. Το American Psycho γελά με έναν κόσμο τόσο κενό ώστε μπορεί να μην αναγνωρίσει το τέρας ακόμη και όταν του συστήνεται. Το Monster αρνείται να δεχτεί ότι ένας άνθρωπος αρχίζει να υπάρχει τη στιγμή του πρώτου του εγκλήματος. Και το The Silence of the Lambs κάνει κάτι ακόμη πιο απλό. Αποφασίζει ότι αξίζει να κοιτάξει περισσότερο την Clarice από τον Hannibal. Εμείς τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, εξακολουθούμε να κοιτάζουμε πρώτα τον Hannibal. Και αυτό ίσως είναι το πιο σκοτεινό πράγμα σε ολόκληρη τη λίστα.