Ένας άντρας βγαίνει από τη φυλακή. Επιστρέφει στην ελευθερία, αλλά το παρελθόν του δεν έχει τελειώσει μαζί του. Μια καταδίκη για ληστεία, μια γυναίκα από την προηγούμενη ζωή του και ένα βιβλίο γραμμένο μέσα στη φυλακή, που συνδέεται με την αποκάλυψη μιας δολοφονίας. Τα υλικά μιας αστυνομικής ιστορίας, πίσω από την οποία διακρίνεται ένα ερώτημα που διατρέχει μεγάλο μέρος του κινηματογράφου του Νίκου Γραμματικού: πόσο ελεύθερος μπορεί να είναι ένας άνθρωπος όταν όσα έχει ζήσει εξακολουθούν να καθορίζουν το μέλλον του; Αυτή είναι η αφετηρία της «Εξόδου», της ταινίας που γύρισε ο Γραμματικός το 1995, έναν χρόνο πριν από τους «Απόντες». Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, το έργο πρόκειται να προβληθεί για πρώτη φορά στη μεγάλη οθόνη, στο πλαίσιο του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Η προβολή του προσφέρει την ευκαιρία να γνωρίσουμε μια λιγότερο προβεβλημένη πλευρά της δημιουργίας ενός σκηνοθέτη που αναζήτησε τις ιστορίες του σε ανθρώπους αντιμέτωπους με το παρελθόν τους και με έναν κόσμο που δεν τους προσφέρει εύκολες διεξόδους.
Η «Έξοδος» γυρίστηκε για την ΕΤ2, σε φιλμ Super 16mm, με σενάριο του Νίκου Παναγιωτόπουλου. Πρόκειται για μια τηλεταινία διάρκειας 60 λεπτών, η οποία αποκτά τώρα την πρώτη της προβολή σε κινηματογραφική αίθουσα, χάρη στην παραχώρηση του Αρχείου της ΕΡΤ. Η διαδρομή της υπενθυμίζει μια λιγότερο ορατή πλευρά του ελληνικού κινηματογράφου: έργα σημαντικών δημιουργών που γυρίστηκαν για τη δημόσια τηλεόραση και δεν ακολούθησαν τη συνηθισμένη πορεία κινηματογραφικής διανομής.
Το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, που πραγματοποιείται από τις 5 έως τις 15 Νοεμβρίου, τιμά τον Νίκο Γραμματικό με τον Χρυσό Αλέξανδρο για το σύνολο της προσφοράς του, παρουσιάζοντας ένα εκτενές αφιέρωμα στη φιλμογραφία του. Ανάμεσα στις προβολές, η «Έξοδος» ξεχωρίζει επειδή αποτελεί ένα έργο που δεν συμμετείχε στη διαμόρφωση της δημόσιας εικόνας του σκηνοθέτη με τον τρόπο που το έκαναν οι περισσότερο γνωστές ταινίες του. Στην ταινία πρωταγωνιστούν η Δήμητρα Χατούπη, ο Γιώργος Γιαννόπουλος, ο Γιώργος Τζώρτζης, ο Βαγγέλης Μουρίκης και ο Αχιλλέας Κυριακίδης. Η ιστορία της τοποθετείται σε ένα γνώριμο για τον Γραμματικό αφηγηματικό περιβάλλον, εκείνο των ανθρώπων που βρίσκονται αντιμέτωποι με τις συνέπειες των επιλογών τους και προσπαθούν να διαπραγματευτούν τη θέση τους σε μια πραγματικότητα που συχνά τους ξεπερνά.
Στην «Κλειστή Στροφή» του 1991, ο κεντρικός χαρακτήρας είναι ένας κλέφτης αυτοκινήτων που εμπλέκεται σε μια επικίνδυνη ιστορία. Στην «Εποχή των Δολοφόνων», δύο φίλοι βρίσκονται αντιμέτωποι με τον κόσμο του εγκλήματος, των χρεών και του εκβιασμού. Ο Γραμματικός ενδιαφέρεται για χαρακτήρες που ζουν σε συνθήκες αβεβαιότητας, όπου οι προσωπικές αποφάσεις αποκτούν συνέπειες μεγαλύτερες από εκείνες που μπορούσαν αρχικά να προβλέψουν. Το έγκλημα και η παραβατικότητα δεν αποτελούν απλώς τα μέσα για να δημιουργηθεί κινηματογραφική ένταση. Είναι συχνά οι συνθήκες μέσα στις οποίες αποκαλύπτονται οι αντιφάσεις των χαρακτήρων. Οι ήρωες του Γραμματικού δεν χωρίζονται εύκολα σε αθώους και ενόχους. Οι πράξεις τους έχουν συνέπειες, αλλά οι ίδιοι παραμένουν περισσότερο σύνθετοι από τις επιλογές που τους καθορίζουν.
Αυτή η προβληματική θα αποκτήσει ιδιαίτερη ένταση στον «Βασιλιά» του 2002. Ο Βαγγέλης, ένας άντρας που επιχειρεί να αφήσει πίσω του το σκοτεινό παρελθόν του, επιστρέφει στο πατρικό του κτήμα στην Πελοπόννησο για να αρχίσει ξανά τη ζωή του. Η τοπική κοινωνία τον αντιμετωπίζει με καχυποψία, η οποία σταδιακά μετατρέπεται σε ανοιχτή εχθρότητα. Η προσωπική του απόφαση να αλλάξει δεν αρκεί. Χρειάζεται και ένας κόσμος πρόθυμος να του αναγνωρίσει αυτή τη δυνατότητα. Η συγγένεια με την αφετηρία της «Εξόδου» βρίσκεται στην παρουσία ενός ανθρώπου που επιχειρεί να συνεχίσει τη ζωή του έχοντας ήδη ένα βαρύ παρελθόν. Η πρώτη κινηματογραφική προβολή της ταινίας θα επιτρέψει να διαπιστώσουμε αν αυτή η αφηγηματική συγγένεια αντανακλάται και στη σκηνοθετική της προσέγγιση. Γιατί η θέση ενός έργου στη φιλμογραφία ενός δημιουργού δεν καθορίζεται μόνο από την ιστορία που αφηγείται, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να την κινηματογραφήσει.
Το 1996, με τους «Απόντες», ο Γραμματικός στράφηκε σε μια διαφορετική μορφή ανθρώπινης σύγκρουσης. Η ιστορία έξι φίλων από τη Σαλαμίνα, των οποίων οι ζωές αλλάζουν στη διάρκεια μιας επταετίας, παρακολουθεί τη σταδιακή απομάκρυνσή τους, καθώς ο χρόνος και οι διαφορετικές επιλογές μεταβάλλουν τις σχέσεις τους. Η ταινία, που συμπληρώνει φέτος τριάντα χρόνια, απέσπασε έξι βραβεία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, ανάμεσά τους εκείνα της Καλύτερης Ταινίας, της Σκηνοθεσίας και του Σεναρίου, καθώς και το Βραβείο Κοινού. Από τις ιστορίες εγκλήματος μέχρι τη φθορά των φιλικών σχέσεων, ο Γραμματικός μετακινείται ανάμεσα σε διαφορετικά κινηματογραφικά είδη, διατηρώντας το ενδιαφέρον του για τις ανθρώπινες συγκρούσεις. Η «Έξοδος» βρίσκεται χρονικά σε μια ιδιαίτερα δημιουργική περίοδο, ανάμεσα στις πρώτες του ταινίες και στο έργο που θα τον καθιέρωνε σε ένα ευρύτερο κοινό.
Το αφιέρωμα του Φεστιβάλ περιλαμβάνει επτά ταινίες μεγάλου μήκους και τέσσερις σπάνιες μικρού μήκους, ενώ θα πραγματοποιηθεί ανοιχτή συζήτηση με τον σκηνοθέτη και συνεργάτες του. Θα παρουσιαστεί επίσης το βιβλίο «Απόντες» του Θεοδόση Μίχου, που καταγράφει την προφορική ιστορία της δημιουργίας της ομώνυμης ταινίας. Η περίπτωση της «Εξόδου» αναδεικνύει παράλληλα τη σημασία της δημόσιας τηλεόρασης στην ιστορία της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής. Για μια περίοδο, η τηλεόραση υπήρξε ένας ακόμη χώρος δημιουργίας για σκηνοθέτες που εργάζονταν και στον κινηματογράφο. Ορισμένα από αυτά τα έργα απέκτησαν διαφορετική διαδρομή προβολής και παρέμειναν λιγότερο γνωστά στο κοινό των κινηματογραφικών αιθουσών. Η συμβολή του Αρχείου της ΕΡΤ δεν περιορίζεται στη φύλαξη του υλικού. Η δυνατότητα να επιστρέφουν τέτοιες παραγωγές στη δημόσια θέαση επιτρέπει να συμπληρώνεται η εικόνα μας για μια ολόκληρη περίοδο της ελληνικής οπτικοακουστικής δημιουργίας. Η κινηματογραφική ιστορία δεν αποτελείται αποκλειστικά από τις ταινίες που γνώρισαν εμπορική επιτυχία, βραβεύτηκαν ή απέκτησαν σταθερή θέση στη συλλογική μνήμη.
Η «Έξοδος» δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί ως ένα χαμένο αριστούργημα για να αποκτήσει ενδιαφέρον. Η σημασία της πρώτης κινηματογραφικής προβολής της βρίσκεται στο ότι ένα έργο του 1995 γίνεται πλέον διαθέσιμο για να εξεταστεί δίπλα στις υπόλοιπες δημιουργίες του Νίκου Γραμματικού. Τριάντα ένα χρόνια μετά, η ταινία συναντά επιτέλους τη μεγάλη οθόνη. Και μαζί της, το κοινό αποκτά την ευκαιρία να γνωρίσει ένα ακόμη κομμάτι της ιστορίας ενός σκηνοθέτη που εξακολούθησε να αναζητά, πίσω από τις προσωπικές συγκρούσεις των ηρώων του, τις δυσκολίες του να ζει κανείς ανάμεσα στους άλλους.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
