Ο «Ντάμπο» συμπληρώνει 85 χρόνια ζωής. Πίσω από την τρυφερή ιστορία του μικρού ελέφαντα βρίσκονται μια μεγάλη απεργία στη Disney, μερικές από τις πιο τολμηρές σκηνές του αμερικανικού animation και οι φυλετικές αντιφάσεις που εξακολουθούν να προκαλούν συζητήσεις.
Το 1941 ενώ εκατοντάδες εργαζόμενοι της Disney βρίσκονταν σε απεργία διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες εργασίας και συνδικαλιστική εκπροσώπηση, μια ομάδα κλόουν στην ταινία που ετοίμαζε το στούντιο αποφάσιζε να ζητήσει αύξηση. Η σύμπτωση ήταν σχεδόν υπερβολικά καλή για να μην αποκτήσει πολιτική σημασία. Η σκηνή είχε σχεδιαστεί πριν από την απεργία και ο animator Αρτ Μπάμπιτ, που είχε εργαστεί πάνω της και πρωτοστάτησε στη συνδικαλιστική κινητοποίηση, αρνήθηκε αργότερα ότι επρόκειτο για συνειδητό σχόλιο. Η ειρωνεία πάντως παρέμεινε. Μια εταιρεία που αντιμετώπιζε μια σοβαρή εργασιακή σύγκρουση ετοιμαζόταν να κυκλοφορήσει μια ιστορία για ένα μικρό ζώο που οι ισχυρότεροι εξευτελίζουν και εκμεταλλεύονται.
Ο Ντάμπο έκανε πρεμιέρα στη Νέα Υόρκη στις 23 Οκτωβρίου 1941. Ήταν η τέταρτη μεγάλου μήκους ταινία κινουμένων σχεδίων της Disney, με διάρκεια μόλις 64 λεπτά και πολύ μικρότερο προϋπολογισμό από τις προηγούμενες φιλόδοξες παραγωγές της. Μετά τις οικονομικές δυσκολίες του Πινόκιο και της Φαντασίας, το στούντιο χρειαζόταν μια εμπορική επιτυχία. Τη βρήκε σε έναν ελέφαντα με τεράστια αυτιά που δεν μιλά σχεδόν καθόλου.
Η λιτότητα αυτή αποδείχθηκε ένα από τα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά πλεονεκτήματα της ταινίας. Οι δημιουργοί της εγκατέλειψαν μεγάλο μέρος της σχεδιαστικής πολυτέλειας προηγούμενων παραγωγών, επιλέγοντας απλούστερες γραμμές και πιο άμεσες εκφράσεις. Το πρόσωπο του Ντάμπο είναι σχεδόν στοιχειώδες. Δύο μάτια, μια προβοσκίδα, ένα ζευγάρι υπερβολικά μεγάλα αυτιά. Κι όμως οι μικρές μεταβολές στο βλέμμα και στη στάση του σώματός του αρκούν για να περιγράψουν συναισθήματα που άλλες ταινίες χρειάζονται ολόκληρους διαλόγους για να εξηγήσουν.
Η σκηνή του «Baby Mine» είναι το καλύτερο παράδειγμα. Η μητέρα του Ντάμπο έχει απομονωθεί επειδή προσπάθησε να προστατεύσει το παιδί της από ανθρώπους που το ενοχλούσαν. Ο μικρός την επισκέπτεται και εκείνη απλώνει την προβοσκίδα της ανάμεσα από τα κάγκελα, τον σηκώνει και τον κουνά απαλά. Το τραγούδι αναλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη την αφήγηση. Η κίνηση επιβραδύνεται, οι χειρονομίες περιορίζονται και η σκηνοθεσία αφήνει αρκετό χρόνο στην εικόνα για να αποκτήσει συναισθηματικό βάρος. Η συγκίνηση δεν προκύπτει από μια μεγάλη δραματική αποκάλυψη. Βρίσκεται στην απλή αδυναμία μιας μητέρας να αγκαλιάσει κανονικά το παιδί της.
Λίγο αργότερα, η ίδια ταινία εγκαταλείπει εντελώς αυτή τη συγκρατημένη κινηματογραφική γλώσσα. Στο «Pink Elephants on Parade», ο Ντάμπο και ο φίλος του ο ποντικός Τίμοθι, βλέπουν μια αλλόκοτη παρέλαση από ροζ ελέφαντες που πολλαπλασιάζονται, παραμορφώνονται και μεταμορφώνονται σε αδύνατα σχήματα. Οι φιγούρες χάνουν τη σταθερή τους μορφή, ο ρυθμός γίνεται επιθετικός και οι εικόνες αποκτούν μια σχεδόν εφιαλτική αυτονομία. Είναι μια σκηνή που μοιάζει να προέρχεται από διαφορετική ταινία.
Αυτή η ικανότητα της ταινίας να περνά από τη συγκίνηση στο παράλογο είναι ένας από τους λόγους που ο Ντάμπο παραμένει τόσο ξεχωριστός Η Disney μπορούσε να χρησιμοποιήσει το animation για να προκαλέσει συγκίνηση με μια ελάχιστη κίνηση και αμέσως μετά να αγνοήσει κάθε φυσικό νόμο. Η περίφημη σκηνή των ροζ ελεφάντων παραμένει ένα από τα πιο τολμηρά πειράματα του αμερικανικού εμπορικού animation, ακριβώς επειδή για λίγα λεπτά η εικόνα δεν χρειάζεται να υπηρετεί μια λογική πραγματικότητα.
Η καλλιτεχνική ελευθερία ωστόσο δεν συνοδευόταν από την ίδια ελευθερία απέναντι στις κοινωνικές προκαταλήψεις. Τα κοράκια που βοηθούν τον Ντάμπο να ανακαλύψει ότι μπορεί να πετάξει χρησιμοποιούν φωνές, κινήσεις και γλωσσικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν σε στερεοτυπικές απεικονίσεις Αφροαμερικανών. Ο αρχηγός τους αναφέρεται σε πολλά δημοσιεύματα ως Jim Crow, αν και στα αρχειακά έγγραφα της παραγωγής καταγράφεται ως Dandy Crow. Η διάκριση έχει ιστορική σημασία χωρίς να αλλάζει τον προβληματικό χαρακτήρα της αναπαράστασης.
Τα κοράκια βέβαια δεν είναι οι κακοί της ιστορίας. Είναι από τους ελάχιστους χαρακτήρες που τελικά αντιμετωπίζουν τον μικρό ελέφαντα με κατανόηση. Εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη αντίφαση της ταινίας. Ένα έργο που υπερασπίζεται τη διαφορετικότητα εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τις φυλετικές καρικατούρες της εποχής του. Η συμπόνια προς έναν αποκλεισμένο ήρωα δεν σήμαινε απαραίτητα και απαλλαγή από τις προκαταλήψεις της αμερικανικής κοινωνίας του 1941.
Η Disney αναγνώρισε αυτή την προβληματική κληρονομιά το 2020 προσθέτοντας προειδοποιήσεις πριν από την προβολή παλαιότερων ταινιών της στο Disney+. Τον Φεβρουάριο του 2025 η Disney άλλαξε τη στάση της. Οι προειδοποιήσεις δεν εμφανίζονται πλέον πριν από την προβολή αλλά μόνο στις πληροφορίες της ταινίας με πιο σύντομο κείμενο. Ο Ντάμπο δεν άλλαξε. Άλλαξε ξανά ο τρόπος με τον οποίο η εταιρεία επέλεξε να παρουσιάσει το παρελθόν της.
Η διατήρηση τέτοιων έργων δεν απαιτεί να αγνοούμε τις προκαταλήψεις τους, ούτε να περιορίζουμε ολόκληρη την καλλιτεχνική τους αξία σε αυτές. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε την ομορφιά του «Baby Mine», την επινοητικότητα των ροζ ελεφάντων και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε τα ρατσιστικά στερεότυπα που υπάρχουν στην ταινία. Η κριτική ματιά δεν αφαιρεί απαραίτητα κάτι από την κινηματογραφική εμπειρία. Συχνά μας επιτρέπει να δούμε περισσότερα.
Ακόμη και το τέλος του Ντάμπο έχει μια ενδιαφέρουσα αμφισημία. Ο μικρός ελέφαντας γίνεται διάσημος όταν αποδεικνύεται ότι τα αυτιά για τα οποία τον κορόιδευαν τού επιτρέπουν να πετάξει. Το τσίρκο τον αποδέχεται και τον μετατρέπει σε αστέρι. Η διαφορετικότητα επιβραβεύεται όταν αποκτά εμπορική αξία. Είναι μια παρατήρηση που συνυπάρχει με τη χαρά της τελικής του νίκης χωρίς να την ακυρώνει.
Ογδόντα πέντε χρόνια μετά ο Ντάμπο εξακολουθεί να ξεχωρίζει για τον τρόπο που συνδυάζει τη συγκίνηση, το χιούμορ και την τόλμη στα κινούμενα σχέδια. Χρειάζεται μόλις 64 λεπτά για να χωρέσει μια ιστορία μητρικής αγάπης, μια παραβολή για τον αποκλεισμό, στιγμές καθαρού κινηματογραφικού πειραματισμού και ορισμένες από τις αντιφάσεις της Αμερικής που τον δημιούργησε. Δεν είναι απαραίτητο να συμφιλιώσουμε όλα αυτά τα στοιχεία. Αρκεί να τα αναγνωρίσουμε ως μέρη της ίδιας ταινίας.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
