Στις 5 Μαΐου 1709 στο Παρίσι ο Αντουάν Γκαλάν σημείωσε στο προσωπικό του ημερολόγιο κάτι που τότε δεν έμοιαζε ιδιαίτερα σημαντικό: «Το πρωί, ο Μαρονίτης Χάνα από το Χαλέπι ολοκλήρωσε την αφήγηση της ιστορίας του λυχναριού». Ήταν μια σύντομη καταγραφή ανάμεσα στις πολλές που συνήθιζε να κάνει ο Γάλλος λόγιος για τις συναντήσεις, τις συνομιλίες και τις καθημερινές του ασχολίες. Δεν αναφερόταν ακόμη στον Αλαντίν ούτε άφηνε να εννοηθεί ότι η συγκεκριμένη ιστορία θα αποκτούσε κάποτε παγκόσμια φήμη. Κατέγραφε απλώς το τέλος μιας αφήγησης που είχε ακούσει από έναν νεαρό Σύρο, τον οποίο είχε γνωρίσει λίγες εβδομάδες νωρίτερα.
Οι δύο άνδρες είχαν συναντηθεί για πρώτη φορά στις 25 Μαρτίου 1709 στο σπίτι του Γάλλου ταξιδευτή Πολ Λικά. Ο Γκαλάν ήταν ένας καταξιωμένος μελετητής της Ανατολής, ήδη διάσημος για τη γαλλική έκδοση των «Χίλιες και Μία Νύχτες». Ο Χάνα Ντιάμπ ήταν ένας νεαρός από το Χαλέπι που είχε φτάσει στη Γαλλία ύστερα από ένα περιπετειώδες ταξίδι στη Μεσόγειο αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Ανήκαν σε διαφορετικούς κόσμους, όμως τους ένωνε κάτι που αποδείχθηκε πολύτιμο: ο ένας αναζητούσε ιστορίες και ο άλλος ήξερε να τις αφηγείται.
Από εκείνη τη συνάντηση προέκυψαν ορισμένες από τις διασημότερες ιστορίες που προστέθηκαν στις «Χίλιες και μία νύχτες». Ανάμεσά τους ήταν ο Αλαντίν και ο Αλί Μπαμπάς. Ο Γκαλάν τις επεξεργάστηκε, τις απέδωσε στα γαλλικά και τις ενσωμάτωσε στο έργο του, που ήδη σημείωνε τεράστια εκδοτική επιτυχία. Το όνομα του Ντιάμπ, ωστόσο, δεν εμφανίστηκε στις εκδόσεις. Οι αναγνώστες γνώρισαν τις ιστορίες, τις αγάπησαν και τις μετέφεραν από γενιά σε γενιά, χωρίς να γνωρίζουν τον άνθρωπο που τις είχε αφηγηθεί στον Γάλλο λόγιο. Χρειάστηκε να περάσουν περισσότεροι από 170 χρόνια μέχρι να έρθει στο φως το ημερολόγιο του Γκαλάν και μαζί του το όνομα του Χάνα Ντιάμπ. Και ακόμη περισσότερα για να αρχίσουν οι ερευνητές να αναγνωρίζουν την έκταση της συμβολής του. Η ιστορία του Αλαντίν είχε αποκτήσει στο μεταξύ δική της ζωή. αλλά ο αφηγητής της παρέμενε σχεδόν άγνωστος.
Ο άνθρωπος που καθόταν απέναντί του λεγόταν Χάνα Ντιάμπ. Ήταν ένας νεαρός χριστιανός Μαρωνίτης από τη Συρία, χωρίς θέση σε κάποια βασιλική βιβλιοθήκη, αλλά με εμπειρίες που δύσκολα θα χωρούσαν στην ηλικία του. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αφηγήθηκε στον Γκαλάν την ιστορία που έγινε ο «Αλαντίν και το μαγικό λυχνάρι». Δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, πόσες από τις λεπτομέρειες της μορφής που διαβάζουμε οφείλονται σε εκείνον και πόσες στον Γκαλάν. Αυτό δεν μειώνει τη σημασία του. Μας υποχρεώνει απλώς να διακρίνουμε όσα ξέρουμε από όσα θα θέλαμε να ξέρουμε. Ο Ντιάμπ μεγάλωσε στο Χαλέπι, μια πόλη εμπορίου, γλωσσών και ιστοριών. Στα παζάρια της συναντιούνταν υφάσματα, εμπορεύματα και άνθρωποι από διαφορετικούς τόπους. Εργαζόταν κοντά σε Ευρωπαίους εμπόρους, έμαθε ξένες γλώσσες και βρέθηκε στον δρόμο του Πολ Λικά, ενός Γάλλου ταξιδευτή που αναζητούσε αρχαιότητες για λογαριασμό του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Ο Λικά του άνοιξε την προοπτική μιας θέσης στη Γαλλία. Για έναν νέο που ήθελε να δει περισσότερα από όσα του επέτρεπε η ζωή του η πρόταση ήταν αρκετή.
Το 1707 ξεκίνησαν μαζί ένα μακρύ ταξίδι. Πέρασαν από την Αίγυπτο και τη βόρεια Αφρική, επιβιβάστηκαν σε πλοία, έφτασαν τελικά στη Γαλλία. Ένα περιστατικό από εκείνο το ταξίδι στη βόρεια Συρία θυμίζει εντυπωσιακά την ιστορία του Αλαντίν. Σε μια σπηλιά που χρησιμοποιούνταν ως τάφος, ένα νεαρό αγόρι μπήκε για να ανασύρει αντικείμενα.Στα τέλη Μαρτίου του 1707, κοντά στο χωριό Καφτίν, δυτικά από το Χαλέπι, ο Πολ Λικά και οι συνοδοί του σταμάτησαν μπροστά σε έναν αρχαίο τάφο, λαξευμένο μέσα σε βραχώδη πλαγιά. Η είσοδος ήταν τόσο στενή ώστε κανένας από τους άνδρες της αποστολής δεν μπορούσε να περάσει. Ο Γάλλος ταξιδευτής ζήτησε από τον Ντιάμπ να βρει κάποιον αρκετά μικρόσωμο για να μπει στο εσωτερικό του. Ένα νεαρό αγόρι που έβοσκε ζώα στην περιοχή ανέλαβε την αποστολή με την υπόσχεση ότι θα πληρωνόταν. Στην αρχή έβγαλε ανθρώπινα οστά και θραύσματα από παλιά αντικείμενα. Ανάμεσα στα ευρήματα υπήρχε ένα απλό μεταλλικό δαχτυλίδι και, λίγο αργότερα, ένα φθαρμένο λυχνάρι λαδιού. Τίποτα το ιδιαίτερο για τους ντόπιους, όμως ο Λικά τα κράτησε μαζί με τις υπόλοιπες αρχαιότητες που συγκέντρωνε.
Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, ο Ντιάμπ περιέγραψε το περιστατικό στα απομνημονεύματά του. Η ομοιότητα με τον Αλαντίν είναι εντυπωσιακή. Στο παραμύθι, ένας μάγος οδηγεί ένα φτωχό αγόρι σε μια υπόγεια σπηλιά και του ζητά να φέρει ένα λυχνάρι. Το αγόρι αποκτά επίσης ένα δαχτυλίδι, που αποδεικνύεται μαγικό. Στην πραγματική ιστορία υπάρχει ένας Ευρωπαίος που αναζητά αρχαίους θησαυρούς, ένα νεαρό αγόρι που κατεβαίνει σε έναν σκοτεινό τάφο και δύο αντικείμενα που αργότερα θα αποκτήσουν κεντρική θέση σε ένα από τα διασημότερα παραμύθια του κόσμου. Δεν γνωρίζουμε αν ο Ντιάμπ εμπνεύστηκε την ιστορία του Αλαντίν από εκείνη την εμπειρία ή αν αναγνώρισε εκ των υστέρων στο πραγματικό περιστατικό στοιχεία μιας αφήγησης που ήδη γνώριζε. Γνωρίζουμε, όμως, ότι δύο χρόνια αργότερα αφηγήθηκε στον Γκαλάν μια ιστορία στην οποία ένα δαχτυλίδι και ένα λυχνάρι μπορούσαν να αλλάξουν τη μοίρα ενός φτωχού αγοριού.
Το ίδιο ισχύει και για τις Βερσαλλίες. Εκεί ο νεαρός Σύρος γνώρισε από κοντά την τελετουργία της αυλής, τα εξωφρενικά πλούτη, την επιτήδευση ενός κόσμου που υπήρχε σε τεράστια απόσταση από την καθημερινότητά του. Στα απομνημονεύματά του θυμάται τις αίθουσες και την έκπληξη των αυλικών μπροστά σε παράξενα ζώα που είχε φέρει μαζί του ο εργοδότης του. Χρόνια αργότερα, οι μελετητές εντόπισαν κάτι γνώριμο στο παλάτι που ο Αλαντίν αποκτά με τη βοήθεια του τζίνι: την έκθαμβη ματιά κάποιου που είδε την πολυτέλεια ως σχεδόν υπερφυσικό θέαμα.
Όταν ο Ντιάμπ έφτασε στο Παρίσι, στα τέλη του 1708, ο Αντουάν Γκαλάν ήταν ήδη γνωστός στους λογοτεχνικούς κύκλους της Γαλλίας. Από το 1704 είχε αρχίσει να εκδίδει τις «Χίλιες και μία νύχτες», μεταφράζοντας και προσαρμόζοντας στα γαλλικά ιστορίες από αραβικά χειρόγραφα που είχε συγκεντρώσει κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην Ανατολή. Η επιτυχία ήταν εντυπωσιακή. Οι αναγνώστες, γοητευμένοι από τις περιπέτειες, τις μεταμορφώσεις, τους μάγους και τα παράξενα βασίλεια, αναζητούσαν συνεχώς νέες ιστορίες. Μέσα σε λίγα χρόνια είχαν κυκλοφορήσει επτά τόμοι, ενώ το έργο είχε ήδη αρχίσει να μεταφράζεται σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Για ένα γαλλικό κοινό που γνώριζε ελάχιστα για την καθημερινή ζωή και τις αφηγηματικές παραδόσεις της Ανατολής, οι ιστορίες αυτές άνοιγαν έναν κόσμο διαφορετικό από οτιδήποτε είχε συνηθίσει να διαβάζει.
Ο Γκαλάν όμως αντιμετώπιζε ένα σοβαρό πρόβλημα. Το αραβικό χειρόγραφο στο οποίο βασιζόταν ήταν ελλιπές και οι διαθέσιμες ιστορίες του δεν επαρκούσαν για να συνεχίσει την έκδοση. Η ζήτηση ήταν τόσο μεγάλη ώστε το 1709, ο εκδότης του προχώρησε στην κυκλοφορία ενός όγδοου τόμου, συμπεριλαμβάνοντας χωρίς την έγκρισή του αφηγήσεις από διαφορετική συλλογή, γεγονός που προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Γάλλου λογίου. Ο Γκαλάν αναζητούσε καινούργιο υλικό, κατά προτίμηση από ανθρώπους που γνώριζαν τις αφηγηματικές παραδόσεις του αραβικού κόσμου. Τον Μάρτιο του 1709 γνώρισε τον νεαρό Χάνα Ντιάμπ, ο οποίος είχε μεγαλώσει στο Χαλέπι, μια πόλη με ζωντανή παράδοση προφορικής αφήγησης. Ο Ντιάμπ δεν του έφερε κάποιο πολύτιμο χειρόγραφο. Είχε όμως κάτι που ο Γκαλάν χρειαζόταν εξίσου: ιστορίες που μπορούσε να αφηγηθεί ο ίδιος. Οι δύο άνδρες άρχισαν να συναντιούνται και ο Γάλλος λόγιος να καταγράφει όσα άκουγε. Ανάμεσα στις αφηγήσεις του νεαρού Σύρου βρίσκονταν ο Αλαντίν και ο Αλί Μπαμπάς, δύο ιστορίες που επρόκειτο να γίνουν από τις διασημότερες ολόκληρης της συλλογής. Ο Γκαλάν τις ενσωμάτωσε στην έκδοσή του και ο «Αλαντίν» εμφανίστηκε τυπωμένος το 1712.
Το ερώτημα της πατρότητας, πάντως, δεν λύνεται με μια υπογραφή. Για τον Αλαντίν δεν έχει εντοπιστεί προγενέστερο αραβικό χειρόγραφο με τη μορφή που γνωρίζουμε. Η παλαιότερη τεκμηριωμένη πηγή είναι η συνάντηση του Γκαλάν με τον Ντιάμπ. Αλλά ο Γκαλάν δεν λειτούργησε σαν μηχάνημα καταγραφής. Έγραψε στα γαλλικά, επέλεξε, προσάρμοσε, έδωσε λογοτεχνική μορφή σε όσα άκουσε. Η ιστορία διαμορφώθηκε μέσα από αυτή τη συνάντηση. Το να παραδεχτούμε τον ρόλο του δεν σημαίνει ότι πρέπει να εξαφανίσουμε τον άλλον άνθρωπο από το δωμάτιο.
Στις εκδόσεις του Γκαλάν πάντως έμεινε μόνον η μία υπογραφή. Η επιτυχία μεγάλωνε από τόμο σε τόμο και από μετάφραση σε μετάφραση. Ο άνθρωπος που πρόσφερε τις ιστορίες παρέμεινε εκτός των εκδόσεων. Η εποχή δεν αντιμετώπιζε έναν προφορικό αφηγητή με τα ίδια κριτήρια αναγνώρισης που ίσχυαν για έναν λόγιο μεταφραστή. Ο ένας είχε πρόσβαση σε εκδότες, βιβλιοθήκες, αναγνώστες και στην αυλή. Ο άλλος διέθετε τη φωνή του. Η ανισότητα δεν χρειαζόταν κάποια θεαματική συνωμοσία για να λειτουργήσει.
Ο Ντιάμπ γύρισε στο Χαλέπι, αφού η επαγγελματική προοπτική που του είχε υποσχεθεί ο Λικά δεν πραγματοποιήθηκε. Έκανε οικογένεια, εμπορεύτηκε υφάσματα και πολλά χρόνια αργότερα κατέγραψε τις περιπλανήσεις του. Το χειρόγραφό του, γραμμένο το 1764, κατέληξε στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού και παρέμεινε για καιρό καταλογογραφημένο χωρίς το όνομά του, επειδή έλειπαν οι αρχικές σελίδες. Όταν οι ερευνητές το μελέτησαν, άρχισαν να βλέπουν πίσω από τον λιγομίλητο «πληροφοριοδότη» έναν άνθρωπο με παρατηρητικότητα, χιούμορ, φιλοδοξίες και αφηγηματική δεξιοτεχνία.
Η προσπάθεια να αναγνωριστεί η συμβολή του Ντιάμπ στην ιστορία του Αλαντίν έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετές δεκαετίες. Το ημερολόγιο του Γκαλάν είχε γίνει γνωστό ήδη τον 19ο αιώνα, ενώ από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα η έρευνα των απομνημονευμάτων του Ντιάμπ άλλαξε την εικόνα. Ο μελετητής Πάουλο Λέμος Όρτα υποστήριξε συστηματικά ότι πρέπει να τον αντιμετωπίζουμε ως δημιουργό με δική του φαντασία και όχι ως απλή αποθήκη λαϊκών παραμυθιών.
Ο Αλαντίν έχει περάσει από βιβλία, θέατρα και κινηματογράφους, ώσπου έγινε κάτι που σχεδόν κανείς δεν χρειάζεται να συστήσει. Οι νεότερες εκδοχές του άλλαξαν πρόσωπα, τόπους, μουσικές. Δεν χρειάζεται να τις ακυρώσουμε για να αναρωτηθούμε ποιοι άνθρωποι χάθηκαν στη διαδρομή. Οι ιστορίες άλλωστε δεν ανήκουν ποτέ μόνο σε μία γλώσσα ή σε μία εποχή. Αλλά τα ονόματα εκείνων που τις διαμόρφωσαν δεν είναι αδιάφορη λεπτομέρεια. Ο Γκαλάν έγραψε το όνομα του Ντιάμπ στο ιδιωτικό του ημερολόγιο. Μια θέση γι’ αυτό υπήρχε και στο βιβλίο.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;
