Οι αριθμοί μοιάζουν ενθαρρυντικοί. Τη θεατρική περίοδο 2023–2024, τα κρατικά και δημοτικά θέατρα και οι ορχήστρες της Ελλάδας κατέγραψαν 2.891.185 θεατές, αύξηση 21,2% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Περισσότερες παραστάσεις, περισσότερες επισκέψεις, μια πολιτιστική ζωή που δείχνει να ανακτά τον βηματισμό της. Κι όμως, υπάρχει μια ερώτηση που δεν απαντούν αυτοί οι αριθμοί: ποιοι δεν πέρασαν ποτέ την πόρτα της αίθουσας;
Η διάκριση έχει σημασία. Οι 2,9 εκατομμύρια θεατές που καταγράφει η ΕΛΣΤΑΤ είναι συνολικές παρουσίες, όχι απαραίτητα διαφορετικοί άνθρωποι. Ένας τακτικός θεατής μπορεί να εμφανίζεται πολλές φορές στην καταμέτρηση, ενώ κάποιος που δεν έχει χρήματα, χρόνο ή πρόσβαση σε μια σκηνή δεν εμφανίζεται πουθενά. Η έρευνα άλλωστε αφορά συγκεκριμένα κρατικά και δημοτικά θέατρα και ορχήστρες και όχι το σύνολο της ιδιωτικής θεατρικής αγοράς. Δεν αποδεικνύει λοιπόν ότι το θέατρο έγινε καθολικά προσιτό. Ούτε φυσικά ότι το κοινό το εγκαταλείπει.
Στην Αθήνα είναι εύκολο να πιστέψεις πως δεν υπάρχει πρόβλημα. Κάθε εβδομάδα ανακοινώνονται πρεμιέρες, νέες σκηνές δοκιμάζουν τις αντοχές τους, δημιουργοί παλεύουν να βρουν θέση σε ένα πυκνό πρόγραμμα. Η κινητικότητα είναι πραγματική και πολύτιμη. Αλλά η ποσότητα των παραστάσεων δεν λέει πολλά για το ποιος μπορεί να τις παρακολουθήσει συστηματικά ή για το αν εκείνοι που εργάζονται σε αυτές πληρώνονται αρκετά ώστε να συνεχίσουν. Ακόμη περισσότερο όταν η πολιτιστική δραστηριότητα συγκεντρώνεται γεωγραφικά και η περιφέρεια έχει λιγότερες επιλογές.

Η απόσταση ανάμεσα στην επιθυμία και στη δυνατότητα είναι συχνά πεζή. Για ένα ζευγάρι που αγοράζει δύο εισιτήρια των 25 ευρώ, η βραδιά αρχίζει από τα 50 ευρώ, πριν από τη μετακίνηση. Πρόκειται για την ανώτερη τιμή ορισμένων θέσεων στο Εθνικό Θέατρο τα Σαββατοκύριακα της περιόδου 2026–2027 και όχι για τη μοναδική διαθέσιμη τιμή. Υπάρχουν θέσεις των 10 ευρώ, μειωμένα εισιτήρια και ειδικές κατηγορίες. Το πρόβλημα επομένως δεν λύνεται με τη γενίκευση ότι «το θέατρο είναι ακριβό». Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσο συχνά χωρά η έξοδος στον προϋπολογισμό διαφορετικών νοικοκυριών.
Η Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισμών της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025 αποτυπώνει αυτή την πίεση χωρίς να χρειάζεται να μιλήσει ειδικά για εισιτήρια: από τη μέση μηνιαία δαπάνη των νοικοκυριών, το 20,4% κατευθύνεται στη διατροφή, το 14,7% στη στέγαση και μόλις το 4,1% στην ευρεία κατηγορία «αναψυχή και πολιτισμός». Το τελευταίο ποσοστό δεν είναι μέτρο θεατρικής προσέλευσης. Είναι όμως μια υπενθύμιση ότι ο πολιτισμός διεκδικεί χώρο ανάμεσα σε ανάγκες που δεν αναβάλλονται.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ένας κόσμος που επίσης πιέζεται. Ηθοποιοί, μουσικοί, χορευτές, φωτιστές, σκηνογράφοι, άνθρωποι που στήνουν μια παράσταση με ατελείωτες ώρες προετοιμασίας. Η δουλειά τους δεν γίνεται λιγότερο πραγματική επειδή το κοινό βλέπει μόνο το τελικό δίωρο. Αν κρατήσουμε χαμηλά το εισιτήριο μεταφέροντας ολόκληρο το κόστος στους εργαζομένους, δεν υπερασπιζόμαστε την πρόσβαση στην τέχνη. Απλώς ζητάμε από τους ανθρώπους της να επιδοτούν μόνοι τους το δικαίωμα των υπόλοιπων να την απολαμβάνουν.

Αυτό το οικονομικό αδιέξοδο είχαν περιγράψει ήδη το 1966 οι οικονομολόγοι William Baumol και William Bowen. Ένα κουαρτέτο εξακολουθεί να χρειάζεται τέσσερις μουσικούς και τον χρόνο που απαιτεί η παρτιτούρα, όσο κι αν προχωρήσει η τεχνολογία. Μια θεατρική παραγωγή δεν μπορεί να πολλαπλασιάσει απεριόριστα την παραγωγικότητά της όπως ένα εργοστάσιο. Οι αμοιβές, τα ενοίκια και η ενέργεια όμως ακολουθούν την οικονομία γύρω της. Το αποτέλεσμα είναι μια μόνιμη πίεση ανάμεσα στο κόστος δημιουργίας και στην τιμή που μπορεί να πληρώσει το κοινό.
Στην Ελλάδα, το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε για το 2026 επιχορηγήσεις 2,36 εκατομμυρίων ευρώ για θεατρικές και χορευτικές παραγωγές. Η ενίσχυση είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί να μετράμε πόσες παραγωγές πήραν χρήματα. Χρειάζεται να ρωτάμε πού παρουσιάζονται, πόσο διαρκούν, τι αμοιβές εξασφαλίζουν και ποιο κοινό μπορούν να συναντήσουν. Μια παράσταση που ταξιδεύει έξω από την Αθήνα ή βρίσκει τρόπο να υποδεχθεί ανθρώπους που δεν έχουν ξαναπάει στο θέατρο δημιουργεί αξία που δεν εξαντλείται στα εισιτήρια της πρεμιέρας.
Υπάρχουν παρεμβάσεις που δείχνουν μια κατεύθυνση. Η Εθνική Λυρική Σκηνή συνεχίζει τη σεζόν 2026–2027 το πρόγραμμα «Λυρική για όλους», προσφέροντας μέσω κληρώσεων δωρεάν εισιτήρια για επιλεγμένες παραστάσεις σε νέους 17–22 ετών, ανέργους, πολύτεκνες οικογένειες και ανθρώπους άνω των 65. Δεν υποκαθιστά μια συνολική πολιτική πρόσβασης. Αναγνωρίζει ωστόσο κάτι ουσιώδες: το να υπάρχει μια παράσταση δεν σημαίνει ότι όλοι έχουν την ίδια δυνατότητα να βρεθούν εκεί.

Και το εμπόδιο δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι η μετακίνηση από μια απομακρυσμένη περιοχή, ένα ωράριο εργασίας που δεν αφήνει ελεύθερα βράδια, η αίσθηση ότι ένας πολιτιστικός χώρος απευθύνεται «σε άλλους». Το τελευταίο δεν αντιμετωπίζεται με μια έκπτωση. Θέλει σχολεία που φέρνουν τα παιδιά κοντά στη σκηνή, οργανισμούς που μιλούν χωρίς έπαρση στο νέο κοινό, προγράμματα που απλώνονται στις γειτονιές και στην περιφέρεια.
Η επιτυχία του πολιτισμού δεν μπορεί να μετριέται μόνο από το πόσες θέσεις γέμισαν. Χρειάζεται να ξέρουμε ποιοι κάθισαν σε αυτές, ποιοι επιστρέφουν και ποιοι δεν δοκίμασαν ποτέ. Διαφορετικά μπορεί να πανηγυρίζουμε δικαιολογημένα για μια γεμάτη πλατεία, αγνοώντας τους ανθρώπους που δεν έχουν θέση στη μέτρηση. Μια κοινωνία δεν χάνει τον πολιτισμό της μόνο όταν κλείνουν τα θέατρά της. Τον χάνει και όταν οι πολίτες της παύουν να αισθάνονται ότι έχουν θέση μέσα σε αυτά.
Σου αρέσει να διαβάζεις BlackBook;







