Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα: Τα παιδιά που έφυγαν και η χώρα που σώπασε

Η ερώτηση «Από πού είσαι;» ανήκει σε εκείνες που συνήθως απαντιούνται χωρίς δεύτερη σκέψη. Μια πόλη, ένα χωριό, μια γειτονιά, ένας τόπος που λειτουργεί σαν μικρή βεβαιότητα μέσα στη βιογραφία μας. Για περίπου τέσσερις χιλιάδες ανθρώπους, όμως, που υιοθετήθηκαν από την Ελλάδα στις Ηνωμένες Πολιτείες και, σε πολύ μικρότερο αριθμό, στην Ολλανδία τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, η ίδια ερώτηση μπορεί να χρειάστηκε μια ολόκληρη ζωή για να απαντηθεί.

Η παράσταση «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα ή ο κερδισμένος τα παίρνει όλα», που ανεβαίνει στο Θέατρο Nous σε σύλληψη και σκηνοθεσία της Νάντιας Δαλκυριάδου, ξεκινά από αυτήν ακριβώς τη ρωγμή. Από ανθρώπους που κάποτε ήταν παιδιά και πέρασαν από βρεφοκομεία, ιδρύματα, υπηρεσίες, δικηγόρους, δικαστήρια και μεσάζοντες πριν βρεθούν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο όπου γεννήθηκαν. Άλλαξαν χώρα, γλώσσα, οικογένεια, πολλές φορές ακόμη και όνομα. Πίσω τους έμειναν μητέρες, συγγενείς, φάκελοι που χάθηκαν και ερωτήσεις που κανείς δεν μπήκε στον κόπο ή δεν μπόρεσε να απαντήσει.

Το υλικό της παράστασης βασίζεται στα βιβλία «Ζητούνται παιδιά από την Ελλάδα» της Gonda Van Steen και «Φωνές των χαμένων παιδιών της Ελλάδας» της Μαρίας Καρδαρά και συνδυάζει πραγματικές μαρτυρίες, επιστολές, αρχειακό υλικό, ντοκουμέντα και ιστορική έρευνα. Η ιστορία μετακινείται από την Ελλάδα του Εμφυλίου και της μετεμφυλιακής φτώχειας προς την Αμερική του Ψυχρού Πολέμου, σε μια εποχή όπου η υπόσχεση μιας «καλύτερης ζωής» μπορούσε να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως πράξη σωτηρίας, κοινωνικό αφήγημα και μηχανισμός μέσα στον οποίο οι πιο αδύναμοι είχαν ελάχιστη δυνατότητα να αποφασίσουν για τη μοίρα τους.

Η Δαλκυριάδου επιλέγει να ξεκινήσει την παράσταση από το σήμερα. Μια παρέλαση πρόκειται να αρχίσει και οι πολίτες συγκεντρώνονται για να παρακολουθήσουν τον εορτασμό. Μόνο που μέσα στην τελετουργία της συλλογικής μνήμης εμφανίζεται εκείνο που η επίσημη μνήμη έχει αφήσει απέξω. Φάκελοι, ονόματα, αρχεία και ιστορίες εισβάλλουν στον χώρο. Η παρέλαση, μια από τις πιο οργανωμένες μορφές με τις οποίες μια χώρα αφηγείται στον εαυτό της το παρελθόν της, διακόπτεται από ανθρώπους που ζητούν να χωρέσουν κι εκείνοι στην αφήγηση. Αυτό είναι πιθανότατα και το πιο σύγχρονο στοιχείο της παράστασης. Η συζήτηση για τα παιδιά εξακολουθεί να συνοδεύεται από την ίδια παράξενη αντίφαση. Τα ονομάζουμε μέλλον, προτεραιότητα, το σημαντικότερο πράγμα που έχουμε να προστατεύσουμε, ενώ την ίδια στιγμή παιδιά εξακολουθούν να μετακινούνται λόγω πολέμων, να χωρίζονται από οικογένειες, να περνούν σύνορα, να καταγράφονται σε φακέλους και αριθμούς και να βλέπουν άλλους να παίρνουν αποφάσεις που θα καθορίσουν ολόκληρη τη ζωή τους.

Η ιστορία των ελληνικών υιοθεσιών των δεκαετιών του ’50 και του ’60 επομένως δεν παρουσιάζεται ως μια κλειστή υπόθεση που μπορούμε να κοιτάξουμε με την ασφάλεια της ιστορικής απόστασης. Το παρελθόν εδώ λειτουργεί περισσότερο σαν καθρέφτης. Οι εποχές αλλάζουν, οι θεσμοί αλλάζουν, τα σύνορα αλλάζουν, αλλά το ερώτημα της δύναμης παραμένει ενοχλητικά γνώριμο: ποιος έχει φωνή όταν αποφασίζεται η τύχη κάποιου που δεν μπορεί ακόμη να μιλήσει για τον εαυτό του; Δεκαετίες μετά, υπάρχουν άνθρωποι που εξακολουθούν να αναζητούν ένα πρώτο όνομα, τον τόπο όπου γεννήθηκαν, έναν χαμένο φάκελο, έναν συγγενή ή έστω μια εκδοχή της ιστορίας τους που να μην έχει γραφτεί αποκλειστικά από άλλους. Το γεγονός ότι αυτή η αναζήτηση συνεχίζεται είναι ίσως το πιο βαρύ στοιχείο όλης της υπόθεσης. Μια υιοθεσία μπορεί να ολοκληρωθεί διοικητικά με μερικές υπογραφές. Η ανάγκη ενός ανθρώπου να γνωρίζει ποιος είναι δεν κλείνει τόσο εύκολα σε έναν φάκελο.

Στον τίτλο της παράστασης υπάρχει και μια δεύτερη φράση: «ο κερδισμένος τα παίρνει όλα». Ακούγεται σχεδόν σαν παιχνίδι μέχρι να αναρωτηθείς ποιοι ήταν οι παίκτες. Το κράτος, τα ιδρύματα, οι οικογένειες που υιοθέτησαν, οι οικογένειες που έχασαν τα παιδιά τους, οι μεσάζοντες, τα ίδια τα παιδιά; Ίσως γι’ αυτό το ερώτημα με το οποίο επιστρέφει η παράσταση είναι πολύ πιο δύσκολο από όσο φαίνεται. «Από πού είστε;» Για τους περισσότερους ανθρώπους η απάντηση χωρά σε μία πρόταση. Για κάποιους άλλους χρειάστηκαν εξήντα χρόνια, μερικά χαμένα αρχεία και μια ολόκληρη χώρα για να αρχίσει επιτέλους να ακούγεται.