Γιατί η «Λυσιστράτη» εξακολουθεί να ενοχλεί την εξουσία

Οι περισσότεροι θυμούνται από τη Λυσιστράτη την αποχή από τον έρωτα. Ο Αριστοφάνης, όμως, δίνει στις γυναίκες του και ένα δεύτερο, λιγότερο διάσημο αλλά πολύ πιο επικίνδυνο όπλο: τον έλεγχο του δημόσιου ταμείου. Χωρίς χρήματα δεν συντηρείται στρατός και χωρίς στρατό ο πόλεμος μένει από καύσιμα. Πίσω από το σεξουαλικό αστείο βρίσκεται μια σκληρή πολιτική παρατήρηση. Η εξουσία δεν κατοικεί αποκλειστικά σε εκείνον που δίνει τις εντολές. Βρίσκεται επίσης στα χέρια εκείνων που μπορούν να εμποδίσουν την εκτέλεσή τους.

Αυτή τη Λυσιστράτη φέρνει το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου στις 21 και 22 Αυγούστου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026. Τη μετάφραση υπογράφει ο Κωνσταντίνος Μπούρας και τη σκηνοθεσία, τη δραματουργική επεξεργασία και την απόδοση ο Αστέριος Πελτέκης. Η παραγωγή ξεκίνησε την πορεία της με μια sold out πρεμιέρα στο Θέατρο Δάσους, παρουσιάστηκε στη συνέχεια στην Ιταλία και την Κύπρο και φτάνει τώρα στον χώρο όπου κάθε νέα συνάντηση με τον Αριστοφάνη δοκιμάζεται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Το έργο παρουσιάστηκε το 411 π.Χ. Η Αθήνα προσπαθούσε ακόμη να συνέλθει από την καταστροφή της Σικελικής Εκστρατείας και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είχε καταναλώσει σχεδόν είκοσι χρόνια ζωής. Μια ολόκληρη γενιά είχε μάθει να ζει μέσα στην επιστράτευση, στην απώλεια και στην οικονομική αφαίμαξη. Ο πόλεμος δεν χρειαζόταν πια ιδιαίτερη δικαιολογία. Είχε αποκτήσει τη δική του γραφειοκρατία, τους ανθρώπους που εξαρτούσαν την ισχύ τους από τη συνέχισή του και μια αδράνεια που έκανε την ειρήνη να μοιάζει δυσκολότερη από τη σύγκρουση.

Ο Αριστοφάνης απαντά σε αυτή την κατάσταση με την πολιτική μέθοδο που γνώριζε καλύτερα: στήνει έναν εξωφρενικό κόσμο και τον αφήνει να αποκαλύψει πόσο εξωφρενικός έχει γίνει ο πραγματικός. Οι γυναίκες της Αθήνας και της Σπάρτης, αποκλεισμένες από τις συνελεύσεις όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις, οργανώνονται πέρα από τα σύνορα των αντιμαχόμενων πόλεων. Καταλαμβάνουν την Ακρόπολη, προστατεύουν το ταμείο και αποσύρουν τα σώματά τους από τη συζυγική κανονικότητα. Δεν παρακαλούν τους άνδρες να φανούν περισσότερο λογικοί. Δημιουργούν τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα είναι αναγκασμένοι να ακούσουν.

Θα ήταν βολικό να βαφτίσουμε τη Λυσιστράτη σύγχρονο φεμινιστικό μανιφέστο και να τελειώνουμε εκεί. Το έργο γράφτηκε από άνδρα, παίχτηκε από άνδρες και απευθύνθηκε στους άνδρες πολίτες μιας κοινωνίας που δεν αναγνώριζε στις γυναίκες πολιτικά δικαιώματα. Οι ηρωίδες του δεν μπορούν να χωρέσουν χωρίς απώλειες στις σημερινές μας κατηγορίες. Η θεατρική ανατροπή ωστόσο παραμένει τολμηρή: εκείνες που απουσιάζουν από την επίσημη πολιτική ζωή κυριαρχούν στη σκηνή και αποδεικνύονται ικανότερες να υπερασπιστούν την πόλη από τους άνδρες που ισχυρίζονται ότι τη διοικούν.

Η προσέγγιση του Αστέριου Πελτέκη ξεκινά από την εικόνα μιας κοινωνίας που έχει χάσει την ικανότητα να διορθώνει την πορεία της. Ο ίδιος χρησιμοποιεί τον όρο «εντροπία» για να περιγράψει αυτή τη σταδιακή αποσύνθεση. Η θεωρητική λέξη έχει περιορισμένη αξία αν δεν μεταφραστεί σε θέατρο. Στην Επίδαυρο θα πρέπει να γίνει ρυθμός, κούραση, σύγκρουση και σώμα. Να φανεί στην απόσταση ανάμεσα στους ανθρώπους, στη γελοία επιμονή των ανδρών, στην αποφασιστικότητα των γυναικών και στον τρόπο με τον οποίο ένα πλήθος αποκτά κοινή βούληση.

Εδώ αποκτούν ουσιαστικό ρόλο η μουσική σύνθεση του Γιώργου Ανδρέου και η χορογραφία του Κωνσταντίνου Ρήγου. Η αριστοφανική κωμωδία δεν ζει μόνο στις ατάκες. Χρειάζεται μουσικό ρυθμό, ακρίβεια, ελεγχόμενη αταξία και έναν Χορό που να αποτελεί ενεργό μέρος της διαμάχης. Τα σκηνικά της Φρόσως Λύτρα, τα κοστούμια του Νίκου Χαρλαύτη και οι φωτισμοί του Στέλιου Τζολόπουλου καλούνται να υπηρετήσουν αυτή τη μετάβαση από μια πόλη βυθισμένη στην αδράνεια προς μια κοινότητα που επιχειρεί να ξαναβρεί την επιθυμία της για ζωή. Στη σκηνή συμμετέχουν επίσης η τραγουδίστρια Κορίνα Λεγάκη, ο μουσικός Βάιος Πράπας και ο χορευτής Πέτρος Νικολίδης.

Στον ομώνυμο ρόλο εμφανίζεται η Ελισάβετ Κωνσταντινίδου. Η επιλογή της δείχνει ότι η παραγωγή αναζητεί μια Λυσιστράτη με λαϊκή αμεσότητα, κωμική δύναμη και άμεση επικοινωνία με το κοινό, όχι μια απόμακρη ενσάρκωση της γυναικείας σοφίας. Η ηρωίδα χρειάζεται να πείθει ότι μπορεί να ενώσει ανθρώπους με διαφορετικούς φόβους και επιθυμίες. Η επιτυχία της δεν οφείλεται σε κάποια υπεράνθρωπη αρετή. Βλέπει καθαρότερα από τους υπόλοιπους επειδή έχει κουραστεί περισσότερο από αυτούς.

Δίπλα της βρίσκονται η Κατερίνα Παπουτσάκη ως Μυρρίνη, ο Κρατερός Κατσούλης ως Κινησίας, η Αλεξάνδρα Παλαιολόγου ως Κλεονίκη και η Σοφία Καλεμκερίδου ως Λαμπιτώ. Συμμετέχουν ακόμη οι Παναγιώτης Πετράκης, Νίκος Γεωργάκης, Κώστας Σαντάς, Γιάννης Χαρίσης και ένα μεγάλο σύνολο ηθοποιών του ΚΘΒΕ. Η πολυπρόσωπη διανομή ταιριάζει σε ένα έργο όπου το αποφασιστικό γεγονός δεν είναι η εμφάνιση ενός μοναχικού σωτήρα, αλλά η συγκρότηση μιας ομάδας που κατορθώνει να διατηρήσει την πειθαρχία της.

Η Λυσιστράτη δυσκολεύει συχνά τις σύγχρονες παραστάσεις της επειδή μοιάζει υπερβολικά εύκολη. Προσφέρει χοντροκομμένα αστεία, αναγνωρίσιμους τύπους,τολμηρό χιούμορ και ένα αντιπολεμικό μήνυμα με το οποίο κανείς δεν θέλει δημοσίως να διαφωνήσει. Η συμφωνία όμως δεν παράγει από μόνη της καλό θέατρο. Μια παράσταση που θα περιοριστεί στη διαπίστωση ότι ο πόλεμος είναι καταστροφικός δεν θα έχει προσθέσει πολλά σε όσα γνωρίζαμε πριν καθίσουμε στις κερκίδες.

Το πραγματικό ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού. Στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία συνηθίζει την καταστροφή, στους μηχανισμούς που επιτρέπουν σε μια αποτυχημένη πολιτική να συνεχίζεται και στη δύναμη που αποκτά η συλλογική άρνηση. Οι γυναίκες του Αριστοφάνη δεν νικούν επειδή διαθέτουν μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ. Νικούν επειδή αντιλαμβάνονται κάτι που οι αντίπαλοί τους έχουν ξεχάσει: κανένα σύστημα δεν λειτουργεί χωρίς τη συγκατάθεση, την εργασία, τα χρήματα και τα σώματα των ανθρώπων που βρίσκονται μέσα του.

Αυτό είναι το δύσκολο υλικό που η παραγωγή του ΚΘΒΕ μεταφέρει στην Επίδαυρο. Το γέλιο μπορεί να το κάνει προσιτό αλλά όχι ακίνδυνο. Η καλύτερη αριστοφανική κωμωδία αφήνει το κοινό να γελάσει με τη γελοιότητα των προσώπων και λίγο αργότερα, να αναγνωρίσει μέσα τους τη δική του ανοχή. Η Λυσιστράτη αρχίζει με ένα ερωτικό τέχνασμα, αλλά φτάνει σε μια αλήθεια που καμία εξουσία δεν ακούει ευχάριστα: η υπακοή παύει να είναι αυτονόητη από τη στιγμή που κάποιος βρίσκει το θάρρος να τη διακόψει.